॥ श्रीएकनाथमहाराजकृत ॥
युद्धकांड
॥ अध्याय चौदावा ॥
धूम्राक्षाचा वध
॥ श्रीसद्गुरुरामचंद्राय नमः ॥
सर्पशरबंधातून सावध झाल्यावर श्रीरामाचे सैनिकांना आलिंगन :
सर्पशरबंधापासून । सुटले राम लक्ष्मण ।
दोघीं सज्जिलें धनुष्यबाण । ठाणमाणसाटोपें ॥ १ ॥
सावध होवोनि रघुनाथ । सुग्रीव अंगद जांबवंत ।
बिभीषण हनुमंत । कपि समस्त आलिंगी ॥ २ ॥
एक एक वानरवीर । स्वयें आलिंगी रामचंद्र ।
वानरीं केला भुभुःकार । जयजयकारें गर्जती ॥ ३ ॥
वानरसैन्याच्या रामनामाच्या गजराने रावाण भयभीत, दूतांकरवी शोध आणतो :
रामनामाचा गजर । वानरीं केला अति सधर ।
नामें दुमदुमिलें अंबर । दशशिर दचकला ॥ ४ ॥
वानरांचा गिरागजर । ऐकोनियां दशशिर ।
आप्त पाचारोनि निशाचर । सांगे विचार भयचकित ॥ ५ ॥
शरबंधीं राम लक्ष्मण । बांधोन टाकले अचेतन ।
वानरां शोककाल दारुण । हर्ष संपूर्ण कैसेनि ॥ ६ ॥
तरी तुम्ही सौमित्रासमवेत । पहावा शरबंधीं रघुनाथ ।
वानरां हर्ष किमर्थ । समूळ वृत्तांत आणावा ॥ ७ ॥
देखोनि वानरांचे स्फुरण । बाहेर येतां राक्षसगण ।
धाकें जाऊं पाहे प्राण । कंपायमान भयभीत ॥ ८ ॥
रावणदूतांनी गोपुरावरुन रामलक्ष्मण शरबंधातून मुक्त झाल्याचे कळविले व त्याचा घबराट :
पहावया वानरवृत्तांत । गोपुरा चढले रावणदूत ।
तेथोनि टकमकां पाहत । अत्यद्भुत देखिलें ॥ ९ ॥
तोडोनियां शरबंधन । श्रीराम आणि लक्ष्मण ।
वाहोनियां धनुष्यबाण । आले दारुण संग्रामा ॥ १० ॥
दोहीं बाहीं कपिकुजर । नामें गर्जती वानर ।
शिळाशिखरद्रुमपाणि वीर । आलें सत्वर युद्धार्थीं ॥ ११ ॥
उठिला देखोनि रघुनंदन । दूतांचा जाऊं पाहें प्राण ।
अतिशयें म्लानवदन । आले परतोन सभेसीं ॥ १२ ॥
धाकें दूतांचें पळालें पाणी । तोंड कोरडें विकळ वाणी ।
राम सुटोनि शरबंधनी । आला कोपोनी रणमारा ॥ १३ ॥
दूतांचा वृत्तांत ऐकून रावण व इंद्रजित भयभीत :
शरबंधी सुटला रघुनाथ । ऐकोनि दूतांचा वृत्तांत ।
रावण जिव्हारीं कांपत । इंद्रजित स्वयें धाके ॥ १४ ॥
इंद्रजित धाके जीवाआंत । जरी उठिला रघुनाथ ।
तरी राक्षसां आला अंत । कुळघात समूळीं ॥ १५ ॥
वानरभार अति दुर्धर । साह्य झाल्या श्रीरामचंद्र ।
रणीं मारिती निशाचर । लहान थोर निवटोनी ॥ १६ ॥
रावण सचिंत, ससैन्य धूम्राक्षास रणांगणावर पाठवितोः
शरबंधीं मुक्त राम लक्ष्मण । ऐकोनि हेरांचे वचन ।
चिंतातुर दशानन । म्लानवदन होंसरला ॥ १७ ॥
कोप आला रावणासी । पाचारोनि धूम्राक्षासी ।
रणीं मारावया वानरांसी । धाडी युद्धासी साक्षेपें ॥ १८ ॥
तुझा जो कां सैन्यभार । निधडें वीर निशाचर ।
ध्वज रथ अश्व कुंजर । संग्रामा शीघ्र निघावें ॥ १९ ॥
ऐकोनि रावणाचें वचन । धूम्राक्षें करोनियां नमन ।
अति उल्लासें गर्जोन । निघे आपण संग्रामा ॥ २० ॥
युद्धा निघाले निशाचर । करोनियां वीरशृंगार ।
चालिले पायांचे मोगर । गर्जत वीर आल्हादें ॥ २१ ॥
फरश पट्टिश तोमर । शूळ परिघ गदा मुद्गर ।
लहुडी भिंडिमाळा खड्ग चक्र । धनुर्धर पायांचे ॥ २२ ॥
अश्वीं बाणली मोहाळी । आरसे झळकती पाखरांतळीं ।
वीर वळंघले आतुर्बळी । घोडी रणमूळीं नाचविती ॥ २३ ॥
मद गाळिती कुंजर । पालणिले अति अपार ।
घंटा घागारिया अलंकार । ध्वजा विचित्र शोभती ॥ २४ ॥
दांती लोहशेंब्या तिखट । वरी वळंघले वीरवाट ।
रथ चालिले घडघडाट । वीर उद्भट युद्धार्थी ॥ २५ ॥
धूम्राक्षाला अपशकून होतातः
सिंहमुख वृक जंबुक खर । तिहीं जुंपिला रहंवर ।
सुवर्णपाखरा सालंकार । रथावर शोभती ॥ २६ ॥
रथीं ध्वज अति विचित्र । झळके माथां श्वेत छत्र ।
रथीं बैसतां धूम्राक्ष । जालें विचित्र तें ऐका ॥ २७ ॥
गृध्र योवोनि त्वरेकरीं । बैसला रथाच्या ध्वजावरी ।
मांस भक्षितां गलितरुधिरीं । श्वेत छत्रें करी आरक्त ॥ २८ ॥
ध्वजीं गृध उडवितां । धूम्राक्ष झडपिला माथां ।
करुन त्याच्या छत्रपाता । होय उडता आकांशीं ॥ २९ ॥
अनेक उठिले उत्पात । भस्फोट राजद्वारीं होत ।
सवेंचि जाला अशनिपात । वाजला आघात आकाशीं ॥ ३० ॥
वायु प्रतिकूळ दुर्धर । रजें झांकोळले नेत्र ।
गगनींहूनि वर्षे रुधिर । दुश्चिन्हें थोर उठलीं ॥ ३१ ॥
दुश्चिन्हें अत्यद्भुत । देखोनियां अति उत्पात ।
धूम्राक्ष जाला भयभीत । चिंताग्रस्त पैं जाला ॥ ३२ ॥
ऐशा अपशकुनाभेण । मागें परततां आपण ।
विटंबे दंडिल रावण । नाक कान छेदोनी ॥ ३३ ॥
मागें पळतां विटंबण । रणीं भिडतां मुक्तपण ।
येणे उल्लासें तो जाण । निघे आपण युद्धासी ॥ ३४ ॥
नरकपात मागें पळतां । रणीं पडल्या सायुज्यता ।
श्रीरामचरणीं प्राण देतां । ब्रह्मस्वरुपता सुलभ ॥ ३५ ॥
येणें विचारें संपूर्ण । धूम्राक्ष स्वयें आपण ।
न मानून अपशकुन । करावया रण स्वयें आला ॥ ३६ ॥
पश्चिमद्वारें जंव निघत । ते द्वारीं यूथप हनुमंत ।
वानरभारें संयुक्त । काळकृतांत बैसला ॥ ३७ ॥
अपशकुनांची पर्वा न मानता धूम्राक्षाचे प्रयाण :
धूम्राक्ष महानिशाचर । गज वाजी रथ सहपरिवार ।
येतां देखोनि वीरसंभार । हरिखें वानर नर्तती ॥ ३८ ॥
येतां देखोनि राक्षसभार । शिळा वृक्ष पर्वत शिखर ।
वानर उठिले करिता मार । तेणें निशाचर खवळले ॥ ३९ ॥
राक्षस व वानर यांचे युद्ध :
वानर आणि निशाचर । युद्धास मिसळले सत्वर ।
येरयेरां करिती मार । घाय निष्ठुर हाणोनी ॥ ४० ॥
शूळ शक्ती गदा मुद्गर । मुसळें मारितां वानर ।
करीत गोफण गुंडामार । निशाचर खवळले ॥ ४१ ॥
घाय चुकवोनि वानर । पुच्छें निवारुन शस्त्रसंभार ।
नखीं विदरिले निशाचर । वाहे रुधिर महावीरां ॥ ४२ ॥
वानर हाणोनि मुष्टिघात । राक्षसां पाडिती मूर्च्छित ।
राक्षस जंव मारुं जात । तंव ते उडत आकाशीं ॥ ४३ ॥
गगना उसळतां वानर । राक्षसीं विंधोनियां तीर ।
बाणें खिळोनि केला मार । नाचती कपींद्र रणोन्मत्त ॥ ४४ ॥
करावया राक्षसांसी घात । वानर होवोनि एकीभूत ।
गगना उसळोनि समस्त । शिळा पर्वत वर्षती ॥ ४५ ॥
होतां शिळापर्वतपात । वोडण खड्ग बाण समस्त ।
शिळातळीं चूर्ण होत । वीर निमत असंख्य ॥ ४६ ॥
वानर हरिनामें गर्जत । राक्षस क्षितितळीं कुंथत ।
घायवट आक्रंदत । आला अंत राक्षसां ॥ ४७ ॥
मणिमुक्तसुवर्णकवचें । वीर लेइले ब्रीदाचे ।
हृदय पर्वतीं छेदोनि त्यांचे । पाडिले मणिमुकुट ॥ ४८ ॥
होतां पर्वतमहामार । अश्व सारथी रहंवर ।
करटभिन्न कुंजर । केले चकचूर रणरंगीं ॥ ४९ ॥
आम्ही श्रीरामाचे भद्रजाती । वानरवीर निजनांवाची ख्याती ।
रणीं गर्जगर्जोनि युद्ध करिती । आली समाप्ती राक्षसां ॥ ५० ॥
अश्व मारिले अपरिमित । रणीं मोडले रथेंरथ ।
वीर मारिले असंख्यात । नेली भस्मांत गजसेना ॥ ५१ ॥
छत्र भंगूनि पडिलें धरणीं । शस्त्रें लोळती रणांगणीं ।
रणीं मारिले वीरश्रेणी । रुधिर अवनीं प्रवाहे ॥ ५२ ॥
वानर गगनीं राक्षस अवनीं । मारिले पर्वतपाषाणीं ।
वीरीं रणकावा घेवोनि । रणांगणीं वोसरले ॥ ५३ ॥
वानरीं करितां महामार । मारिला राक्षसांचा भार ।
रणीं पळती निशाचर । घायीं दुर्धर गांजिले ॥ ५४ ॥
रणीं मोडला राक्षसपक्ष । तेणें कोपला धूम्राक्ष ।
धनुष्यीं साधोनियां लक्ष । मारावया विपक्ष चालिला ॥ ५५ ॥
धुम्राक्ष आणि हनुमान यांचे युद्ध :
स्वयें धूम्राक्ष आपण । वाहोनियां धनुष्यबाण ।
वानरां करुं लागला कंदन । तीक्ष्णबाण विंधोनी ॥ ५६ ॥
जेंवी पर्वतीं पर्जन्यधारा । तेंवी बाणीं विंधिलें वानरां ।
एकां लागल्या रुधिरधारा । एक अंबरा उडाले ॥ ५७ ॥
एक सर्वांगां क्षतविक्षत । एक पाडिले मूर्च्छित ।
सवेंचि उठोनि युद्ध करित । एक विवळत शरघातें ॥ ५८ ॥
एक रुधिरें थबथबित । तैसेचि वानर युद्ध करित ।
एकां बाण भेदले हृदयाआंत । श्रीरामा स्मरत महाबळी ॥ ५९ ॥
करितां रामनामस्मरण । स्वयें विरोनो जाती बाण ।
एकाचे वामपार्श्व विंधोन । वानरगण त्रासिले ॥ ६० ॥
होतां देखोनि वानर त्रस्त । तेणें कोपला हनुमंत ।
रणीं खवळला कृतांत । करावया घात धूम्राक्षा ॥ ६१ ॥
हनुमंत कोपेंकरीं । सप्तयोजन शिळा थोरी ।
घाली धूम्राक्षरथावरी । गिरागजरीं गर्जोनी ॥ ६२ ॥
जीवें मारावया धूम्राक्ष । क्रोधें जाला तो रक्ताक्ष ।
दृढ साधोनि अनुलक्ष । शत्रुपक्ष छेदावया ॥ ६३ ॥
हनुमंतें हाणीतली शिळा । न ढळे विंधितां बाणजाळा ।
न तुटे न फुटे शस्त्रमेळां । अस्त्रां सकळां अनिवार्य ॥ ६४ ॥
ऐसें जाणोनि निर्धारीं । धूम्राक्ष ते अवसरीं ।
गदा घेवोनियां करीं । पळाला दरी लघुवेगें ॥ ६५ ॥
अश्व सारथी रथ कुंगर । ध्वजा पताका रथ चक्र ।
चाप शर छत्र चामर । केलें चकचूर शिळाघातें ॥ ६६ ॥
गदा घेवोनि करतळीं । धूम्राक्ष पळाला महाबळीं ।
तेणें हनुमंत कोपानळीं । राक्षसदळीं मिसळला ॥ ६७ ॥
पित्या वायूचा आक्रम । तैसाचि हनुमंती पराक्रम ।
करावया राक्षसांचे भस्म । स्वयें संग्राम मांडिला ॥ ६८ ॥
पुच्छें कवळोनि सैन्य समेळीं । शिर छेदित करतळीं ।
कपीची न तुटे रोमावळी । शस्त्रानुमेळीं राक्षसां ॥ ६९ ॥
द्रुमपाणी आतुर्बळी । राक्षसां करीत रणरांगोळी ।
बोंब उठली नादावळी । राक्षसदळीं आकांत ॥ ७० ॥
ऐकतां हनुमंताचें नाव । भेणें सांडूं पाहती जीव ।
तोचि संग्रामीं आला स्वयमेव । कल्पांतभय राक्षसां ॥ ७१ ॥
हनुमंतेंसीं रणरवंदळी । निशाचर कांपती चळचळीं ।
रागें देतां पैं आरोळी । दांतखिळी राक्षसां ॥ ७२ ॥
फोडोनी राक्षसांची फळी । आला धूम्राक्षाजवळी ।
तोही राक्षस आतुर्बळी । युद्धानुमेळीं खवळला ॥ ७३ ॥
करोनि सैन्यासी रवंदळी । धूम्राक्ष मारावया महाबळी ।
शिखर घेवोनि करतळीं । आला तत्काळी हनुमंत ॥ ७४ ॥
हनुमान आला देखोनि जवळीं । धूम्राक्ष झाला क्रोधनळीं ।
गदाघातें हृदयकमळीं । मरणानुमेळीं हाणितला ॥ ७५ ॥
घावो लागला हृदयकमळीं । गदा होवोनि गेली रांगोळी ।
धूम्राक्ष तये काळीं । स्वयें न्याहाळी विस्मित ॥ ७६ ॥
शक्तीवरदाचे उद्रेक । तेचि गदेसी कंटक ।
वरदगदा सकंटक । तिसी अंतक धाकत ॥ ७७ ॥
वरदगदा अति वरिष्ठ । घायें मारावया मर्कट ।
शेखीं गदाच केली पीठ । बळें उद्भट वानर ॥ ७८ ॥
ऐसें धूम्राक्ष जंव विचारी । तंव हनुमंते शिळा शिखरी ।
दृढ टाकिली मस्तकावरी । जातां चाचरी लवंडला ॥ ७९ ॥
धूम्राक्षाचा वध व राक्षसांचे पलायन :
धूम्राक्ष पडतांचि धरणीं । पिवों न मागतां पाणी ।
प्राण गेला तत्क्षणीं । रणभंगाणी राक्षसां ॥ ८० ॥
रणीं पडलियां मुख्य धुरी । सैन्यसंभार निशाचर ।
मारितां उरले जे वीर । अति सत्वर पळाले ॥ ८१ ॥
एक हुंबत हुंगत । एक कण्हत कुंथत ।
एक अतिशयेंसीं थिकत । लंकेआंत पैं आले ॥ ८२ ॥
रणीं गौरविलें वीरां । ओढिती अंत्रमाळा शिरा ।
एक वाहती रुधिरधारा । एकांचे उदरा नखघात ॥ ८३ ॥
वानरवीर जगजेठी । न लागती पळत्यापाठी ।
घायाळ गेले लंकात्रिकूटीं । बोंब उठी राक्षसा ॥ ८४ ॥
वानरवीर रणप्रवीण । केलें राक्षसा रणकंदन ।
हनुमंतें पैं आपण । घेतला प्राण धूम्राक्षाचा ॥ ८५ ॥
धूम्राक्ष वधाने रावणाचा संताप व अकंपनाची योजना :
धूम्राक्षगदावरदपात । तो हनुमंतें केला व्यर्थ ।
हनुमंतें केला शिखरघात । तेणें प्राणांत राक्षसां ॥ ८६ ॥
ऐसें ऐकोनि दशानन । स्वयें जाला क्रोधायमान ।
पाचारोनि अकंपन । धाडिला आपण संग्रामा ॥ ८७ ॥
वानरसैन्यात रामनाम – गर्जना :
येरीकडे राम कतकांत । वानर रामनामें गर्जत ।
आम्ही श्रीरामाचे दूत । विजयान्वित सर्वदा ॥ ८८ ॥
रामनामाच्या स्मरणीं । वानरां विजय अनुदिनीं ।
धाकें अपेश गेलें निमोनी । जागृतीं स्वप्नीं दिसेना ॥ ८९ ॥
स्मरणापासीं विजयवृत्ती । स्मरणापासीं यश कीर्तीं ।
स्मरणापासीं ब्रह्मप्राप्ती । हे विख्याती स्मरणाची ॥ ९० ॥
विस्मरणें अपेशप्राप्ती । विस्मरणीं नित्य अपकीर्ती ।
विस्मरण स्वयें पापमूर्ती । नरकप्राप्ती विस्मरणें ॥ ९१ ॥
एका जनार्दना शरण । कथा रम्य रामायण ।
हनुमंतें स्वयें आपण । केलें निर्वाण धूम्राक्षा ॥ ९२ ॥
लागला हनुमंताचा घात । कोटी जन्मांचा मरणावर्त ।
चुकोनि जाला नित्यमुक्त । भाग्यवंत धूम्राक्ष ॥ ९३ ॥
एका जनार्दना शरण । श्रीरामदृष्टीपुढें मरण ।
बाण भेदितां ब्रह्म पूर्ण । समाधिचिद्धन संग्राम ॥ ९४ ॥
येथें मूर्च्छनेचा जो बोध । तो तंव केवळ आनंदकंद ।
एका जनार्दनीं उघ्दोध । परमानंद संग्रामीं ॥ ९५ ॥
जो अहंममतेसीं करी संग्राम । तो निधडा योद्धा परम ।
त्यासीं साह्य सदा श्रीराम । स्वयमेव ब्रह्म तो होय ॥ ९६ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटीकायां
धूम्राक्षवधो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
ओंव्या ॥ ९६ ॥ श्लोक ॥ ३३ ॥ एवं ॥ १२९ ॥
स्रोत: सत्संगधारा
