श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो श्रीसद्गुरु अच्युता । तूं देहीं असोनि देहातीता ।
गुणीं निर्गुणत्वें वर्तता । देहममता तुज नाहीं ॥१॥
देहममता नाहीं निःशेख । तानेपणीं प्यालासी विख ।
पूतना शोषिली प्रत्यक्ष । दावाग्नि देख प्राशिला ॥२॥
जो तूं वैकुंठपीठ विराजमान । त्या तुज नाहीं देहाभिमान ।
होऊनि गोवळांसमान । हुंबरी जाण घालिशी स्वयें ॥३॥
तुज पावावया कर्मबळें । सदा सोशिती सोंवळें ओंवळें ।
तो तूं मेळवूनि गोवळे । जेवणें खेळेंमेळें स्वयें करिसी ॥४॥
ज्यातें म्हणती दुराचार । तो तुवां करुनि व्यभिचार ।
केला गोपिकांचा उद्धार । हें अगम्य चरित्र वेदशास्त्रां ॥५॥
घरीं सोळा सहस्त्र नारी । नांदसी एकलक्ष साठी सहस्त्र कुमरीं ।
तरी तूं बाळब्रह्मचारी । तुज सनत्कुमारीं वंदिजे ॥६॥
तुझे ब्रह्मचर्याची थोरी । शुक नारद वंदिती शिरीं ।
हनुमंत लोळे पायांवरी । तूं ब्रह्मचारी नैष्ठिक ॥७॥
व्रतबंध नव्हतां आधीं । तुवां भोगिलीं गोवळीं पेंधीं ।
तो तूं उर्ध्वरेता त्रिशुद्धीं । तुज भीष्म वंदी सर्वदा ॥८॥
नवलक्ष गोकंठपाशीं । तुज बांधवेना हृषीकेशी ।
तो तूं भावार्थें बांधिलासी । रासक्रीडेसी गोपिकीं ॥९॥
जैसे जैसे त्यांचे मनोरथ । तैसतैसा तूं क्रीडा करित ।
सामास रात्रि करुनि तेथ । तत्प्रेमयुक्त विचरसी ॥१०॥
तो तूं कामासी नातळत । कामिनीकाम पूर्ण करित ।
लाजवूनि विधिवेदार्थ । गोपिका समस्त तारिल्या ॥११॥
गोपी तारिल्या प्रमाद्भुतें । गायी तारिल्या वेणुगीतें ।
गौळिये तारिले समस्तें । श्रीकृष्णनाथें निजयोगें ॥१२॥
कंस तारिला दुष्टबुद्धी । व्याध तारिला अपराधी ।
ऐसा कृपाळु तूं त्रिशुद्धी । संसार अवधी श्रीकृष्णा ॥१३॥
नुल्लंघवे श्रीकृष्णाच्या बोला । यमें गुरुपुत्र आणूनि दिधला ।
तो श्रीकृष्ण निजतनु त्यागिता जाहला । जो नव्हे अंकिला कळिकाळा ॥१४॥
भागवतीं कळसाध्यावो । जेथें निजधामा जाईल देवो ।
तो अतिगहन अभिप्रावो । सांगे शुकदेवो परीक्षितीसी ॥१५॥
कळसावरतें न चढे काम । तेवीं देवें ठाकिल्या निजधाम ।
राहिला निरुपणसंभ्रम । ’कळसोपक्रम’ या हेतु ॥१६॥
वेदशास्त्रार्थनिजनिर्वाहो । देहीं नुपजे अहंभावो ।
तो हा एकतिसावा अध्यावो । जेथ निजधामा देवो स्वेच्छा निघे ॥१७॥
श्रीकृष्णाचें निजधामगमन । ब्रह्मादिकां अतर्क्य जाण ।
एका जनार्दनकृपा पूर्ण । विशद व्याख्यान सांगेन ॥१८॥
दारुकें द्वारका प्रयाण । केलिया, निजधामा निघे श्रीकृष्ण ।
तें निर्याणकाळींचें दर्शन । पाहों देवगण स्वयें आले ॥१९॥
तेचि अर्थीचें निरुपण । श्रीशुक सांगे आपण ।
श्रोता परीक्षिती सावधान । श्रीकृष्णनिर्याणश्रवणार्थी ॥२०॥
अथ तत्रागमद्ब्रह्मा, भवान्या च समं भवः ।
महेन्द्रप्रमुखा देवा, मुनयः सप्रजेश्वराः ॥१॥
जो व्यासाचें निजजीवन । जो योगियांचें चूडारत्नर ।
तो श्रीशुक स्वयें आपण । श्रीकृष्णनिर्याण निरुपी ॥२१॥
शुक म्हणे परीक्षिती । निजधामा निघतां श्रीपती ।
सकळ देव दर्शनार्थ येती । विमानपंक्तीं सवेग ॥२२॥
ब्रह्मा सत्वर आला तेथ । भव भवानीसमवेत ।
इंद्रमुख्य देव समस्त । स्वगणयुक्त ते आले ॥२३॥
सनकादिक मुनिपंक्ती । आले दक्षादि प्रजापती ।
पितरः सिद्धगन्धर्वा, विद्याधरमहोरगाः ।
चारणा यक्षरक्षांसि, किन्नराप्सरसो द्विजाः ॥२॥
अर्यमादि पितर येती । कपिलादि धांवती महासिद्ध ॥२४॥
आले गंधर्व विद्याधर। यक्ष चारण किन्नर ।
बिभीषणादि राक्षस थोर । वेगीं श्रीधर पाहों येती ॥२५॥
पहावया श्रीरंग । आले पाताळींचे पन्नग ।
ज्यांतें म्हणती महोरग । तेही सवेग पैं आले ॥२६॥
द्विज आले दत्तात्रेयादिक । नारद पाहों आला कौतुक ।
द्विज-पक्षी गरुडप्रमुख । सत्वर देख ते आले ॥२७॥
रंभा उर्वशी मेनका । अप्सरा ज्या अष्टनायिका ।
श्रीकृष्णदर्शना आवांका । धरोनि देखा त्या आल्या ॥२८॥
श्रीकृष्णस्वरुप पहावया । नयनीं थोर घेतला थाया ।
यालागीं देवसमुदाया । येणें लवलाह्यां जाहलें एथें ॥२९॥
द्रष्टुकामा भगवतो, निर्याणं परमोत्सुकाः ।
गायन्तश्च, शौरेः कर्माणि जन्म च ॥३॥
कृष्ण पाहावया आवडीं । दृष्टी धांवे लवडसवडी ।
होत डोळ्यां आडाडी । अभिनव गोडी कृष्णाची ॥३०॥
श्रीकृष्णनिर्याणदर्शन । पाहावया उत्साहपूर्ण ।
सत्वर आले सुरगण । पुढती श्रीकृष्णदर्शन आम्हां कैंचें ॥३१॥
सौंदर्याची निजसीमा । घनश्याम सुंदर प्रतिमा ।
तो कृष्ण गेलिया निजधामा । दर्शन आम्हां मग कैंचें ॥३२॥
श्रीकृष्णदर्शनाची गोडी । सुरगणां लागलीसे गाढी ।
यालागीं तें अतितांतडी । आले आवडीं दर्शनार्थ ॥३३॥
श्रीकृष्णकर्में स्वयें वर्णित । कृष्णचरित्रें गीतीं गात ।
मिळोनि सुरवर समस्त । आले दर्शनार्थ सत्वर ॥३४॥
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि, विमानावलिभिर्नभः ।
कुर्वन्तः सङकुलं राजन्, भक्त्यार परमया युताः ॥४॥
विमानश्रेणी आकाशीं । तेथ दाटलिया चौपाशीं ।
संमुख देखोनि हृषीकेशी । जयजयकारासी तिंहीं केलें ॥३५॥
देखोनि श्रीकृष्णनाथ । भक्तिउद्रेक जाहलें चित्त ।
दिव्य सुमनांतें वर्षत । मिळूनि समस्त समकाळें ॥३६॥
दिव्य सुमनांचा रोळा । कृष्णा-चौपाशीं विखुरला ।
तेणें श्रीकृष्ण शोभला त्या काळां । घनश्यामलीळा साजिरी ॥३७॥
भगवान् पितामहं वीक्ष्य, विभूतीरात्मनो विभुः ।
संयोज्यात्मनि चात्मानं, पद्यनेत्रे न्यमीलयत् ॥५॥
देव पावले शीघ्रगतीं । ब्रह्मा देखिला संमुखस्थिती ।
सदाशिवसम विभूती । त्यांतेंही श्रीपती देखता जाहला ॥३८॥
इंद्रादिक निजविभूती । त्यांतें देखोनि श्रीपती ।
स्वनेत्र पद्मदलाकृती । ते सहजस्थितीं झांकिले ॥३९॥
झांकिले अथवा उघडे नयन । परी स्थिति नाहीं अधिक न्यून ।
तो आत्मा आत्मत्वें परिपूर्ण । तरी कां श्रीकृष्ण नयन झांकी ॥४०॥
देखोनि देवसमुदावो । कांहीं न बोलतां देवो ।
नेत्र झांकावया कोण भावो । तो अभिप्रावो अवधारा ॥४१॥
द्वारके असतां श्रीकृष्णनाथ । सुरवर प्रार्थूं आले तेथ ।
तिंहीं विनविला देवकीसुत । दास समस्त कृपा पाही ॥४२॥
स्वर्लोकादि लोकपाळ । आम्ही तुझे दास सकळ ।
निजधामा जातां एक वेळ । आश्रम सकळ पुनीत कीजे ॥४३॥
त्या समस्त देवांप्रती । स्वमुखें बोलिला श्रीपती ।
यदुकुळक्षयाचे अंतीं । येईन निश्चितीं तेणें मार्गें ॥४४॥
ऐकोनि श्रीकृष्णवंदती । सुरवर संतोषले चित्तीं ।
आम्हांसी वश्य जाहला श्रीपती । वचनोक्ती नुल्लंघी ॥४५॥
ते संधीचा ठाकून ठावो । आला सुरवरसमुदावो ।
त्याचा छळावया अहंभावो । निजनेत्र पहा हो हरि झांकी ॥४६॥
देवांचा बहु समुदावो । तेथ मी कोठकोठें जावों ।
त्यांसी ठकावया पहा हो । नेत्र झांकोनि देवो समाधि दावी ॥४७॥
नाहीं समाधि आणि व्युत्थान । कृष्ण परब्रह्म परिपूर्ण ।
तोही निजनेत्र झांकून । समाधिलक्षण मृषा दावी ॥४८॥
स्वच्छंदमृत्यु योगियांसी । ते स्थिति नाहीं श्रीकृष्णापाशीं ।
अतर्क्यगति शिवादिकांसी । ते परीक्षितीसी शुक सांगे ॥४९॥
लोकाभिरामां स्वतनुं, धारणाध्यानमङगलम् ।
योगधारणयाग्नेय्याऽदग्ध्वा धामाविशत्स्वकम् ॥६॥
कळिकाळ जिणोनि जाण । स्वच्छंदमृत्यु योगीजन ।
ते अग्निधारणा करुनि पूर्ण । स्वदेह जाळून स्वरुप होती ॥५०॥
घृत थिजलें तें विघुरलें । तैसें सगुण निर्गुणत्वा आलें ।
या नांव योगाग्रिधारण बोलिलें । श्रीकृष्णें देह दाहिलें हें कदा न घडे ॥५१॥
कृष्णस्वरुप परिपूर्ण । तो कां करील योगधारण ।
त्याचा लीलाविग्रही देह जाण । करावें दहन कशाचें ॥५२॥
देखतां डोळ्यां लागे ध्यान । संपूर्ण जेथें विगुतें मन ।
एवढें श्रीकृष्णसौंदर्य संपूर्ण । निजमोहन जगाचें ॥५३॥
ज्याचें देखतां बरवेंपण । मदन पोटा आला आपण ।
लक्ष्मी भुलली देखोन चरण । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥५४॥
ज्याचें योगियां सदा ध्यान । शिवादिकां नित्य चिंतन ।
सकल मंगलाचें आयतन । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥५५॥
श्रीकृष्ण स्वयें आत्माराम । यालागीं तो जगाचा आराम ।
लीलाविग्रही घनश्याम । ध्यानगम्य चिद्रूप ॥५६॥
जैशी घृताची पुतळी । थिजोनि जाहली एके काळीं ।
तैसी चैतन्याची मुसावली । स्वलीला जाहली श्रीकृष्णमूर्ती ॥५७॥
दावाग्नि प्राशिला प्रत्यक्ष । न चढेचि काळियाचें विख ।
तो देहचि नव्हे देख । मा मरणात्मक तेथ कैंचें ॥५८॥
कृष्ण प्रकटे ज्याचे हृदयीं । तो देहींच होय विदेही ।
मा त्या कृष्णाच्या ठायीं । देहत्व कायी असेल ॥५९॥
कृष्णदेहो नाहीं निमाला । तो आभासचि सहजत्वा आला ।
जैसा दर्पणींचा लोपला । प्रतिबिंब आपुला आपुले ठायीं ॥६०॥
ज्याचें करितां नामस्मरण । भक्तांचें निरसे जन्म मरण ।
तो कृष्ण पावे जैं निधन । तैं भक्तांसी कोण उद्धरी ॥६१॥
आत्ममायेचे स्वलीला । कृष्ण कृष्णरुपें प्रगट जाहला ।
ते लीला त्यागोनि संचला । निजरुपीं ठेला निजत्वें ॥६२॥
कृष्णें देहो नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें संचला ।
भक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें गेला निजधामा ॥६३॥
जैसजैसा भक्ताचा भावो । तैसातैसा होय देवो ।
ते भक्तध्यानीं स्थापूनि देहो । निजधामा पहा हो न वचोनि गेला ॥६४॥
हो कां कृष्णमूर्ति जरी सगुण । तरी देहा दाह न घडे जाण ।
कृष्णाश्रयें जग संपूर्ण । तेव्हां होईल दहन जगाचें ॥६५॥
जेणें मायेसी निजपोटीं । दाविल्या ब्रह्मांडांच्या कोटी ।
त्या श्रीकृष्णदेहदाहापाठीं । जगाची गोठी नुरावी ॥६६॥
ऐशियाही युक्ति विचारितां । अतिस्थूळ ते योग्यता ।
श्रीकृष्णदेहचि विदेहता । तेथ दाहकता ते कैची ॥६७॥
कृष्णाचें असणें जाणें । हेंही श्रीकृष्णचि स्वयें जाणे ।
तेथ वेदांचेंही बोलणें । जाणपणें सरेना ॥६८॥
हे कृष्णाची अगम्य गती । शिवविरिंच्यादि नेणती ।
त्यांची कल्पना ऐशी चित्तीं । आम्हांसवें श्रीपती येईल ॥६९॥
ऐसेनि अभिप्रायें पूर्ण । आनंदले सुरगण ।
अवघे होऊनि सावधान । उल्हास पूर्ण मांडिला ॥७०॥
दिवि दुन्दुभयो नेदुः, पेतुः सुमनसश्च खात् ।
सत्यं धर्मो धृतिर्भूमेः कीर्तिः श्रीश्चानु तं ययुः ॥७॥
उल्हासले सुरगण । दिवि दुंदुभि त्राहाटिल्या जाण ।
दिव्य सुमनें गगनींहून । वर्षले पूर्ण श्रीकृष्णावरी ॥७१॥
वैकुंठादि स्वर्ग संपत्ती । भूलोका आणिल्या श्रीपतीं ।
तो येतां निजधामाप्रति । आमुच्या आम्हां हातीं देईल वेगीं ॥७२॥
ऐसेनि देव उल्हासोनि । पुनः पुनः वर्षती सुमनीं ।
शिवादि पाहती सावधानीं । अतर्क्य गमनीं हरि गेला ॥७३॥
आम्ही सकळ मायेचे नियंते । आम्ही सर्वद्रष्टे सर्वज्ञाते ।
ऐसा अभिमान होता देवांतें । त्यांसी श्रीकृष्णनाथें लाजविलें ॥७४॥
अलक्ष्य श्रीकृष्णाची निजगती । शंभु स्वयंभू स्वयें नेणती ।
तेणें विस्मित ते होती । आश्चर्य मानिती सुरवर ॥७५॥
देव परमाश्चर्य जंव मानिती । तंव सत्य-धर्म-श्री-धृति-कीर्ती ।
श्रीये समवेत निघती । सांडूनि क्षिती कृष्णलक्षीं ॥७६॥
सत्य-धर्म-श्री-धृति कीर्ती । यांची श्रीकृष्णचरणीं नित्य वस्ती ।
यालागीं कृष्णासवें त्याही निघती । सांडोनि क्षिती तत्काळ ॥७७॥
तूं ऐसें मानिशी परीक्षिती । जे सत्य धर्म श्री धृति कीर्ती ।
निःशेष सांडूनि गेलीं क्षिती । ऐक ते अर्थीं विचार ॥७८॥
मज पाहतां श्रीकृष्णमूर्ती । स्थिरावली ज्याचे चित्तीं ।
तेथ सत्य धर्म श्री धृति कीर्ती । साम्राज्यें वसती कुरुराया ॥७९॥
केवळ भक्तानुग्रही । कृष्ण स्वयें लीलाविग्रही ।
त्या कृष्णाची गती पाहीं । न पडे ठायीं ब्रह्मादिकां ॥८०॥
देवादयो ब्रह्ममुख्या, न विशन्तं स्वधामनि ।
अविज्ञातगतिं कृष्णं, ददृशुश्चातिविस्मिताः ॥८॥
इंद्र बृहस्पती मुख्यत्वें ब्रह्मा । देव पाडूनि परम भ्रमा ।
श्रीकृष्ण प्रवेशला निजधामा । अतर्क्य महिमा हरीचा ॥८१॥
अतर्क्य श्रीकृष्णाची गती । देवांसी लक्षेना निजशक्तीं ।
अतिविस्मय पावोनि चित्तीं । स्वधामाप्रती निघाले ॥८२॥
देव जातां स्वधामाप्रती । क्षणक्षणा आश्चर्य करिती ।
अलक्ष्य लक्षेना कृष्णगती । अतर्क्य स्थिती शिवादिकां ॥८३॥
तेचि श्रीकृष्णाची अतर्क्य गती । देवांसी लक्षेना दैवी शक्तीं ।
तेचि विशद दृष्टांतीं । परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥८४॥
सौदामन्या यथाऽऽकाशे, यान्त्या हित्वाऽभ्रमण्डलम् ।
गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥९॥
वीज तळपे अभ्रमंडळीं । ते कोठोनि आली कोठें गेली ।
गति नरां न लक्षे भूतळीं । तैशी श्रीकृष्णगति जाहली दुर्गम देवां ॥८५॥
वीज सकळ मनुष्यें देखती । परी न कळे येती जाती गती ।
तेवीं श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती । न कळे निश्चितीं देवांसी ॥८६॥
तेथूनिया येथें येणें । कां येथूनिया तेथें जाणें ।
हें नाहीं श्रीकृष्णास करणें । तो सर्वत्र पूर्णपणें परिपूर्ण सदा ॥८७॥
द्यावया आकाशासी बिढार । सर्वथा रितें न मिळे घर ।
तेवीं श्रीकृष्ण परमात्मा सर्वत्र । गत्यंतर त्या नाहीं ॥८८॥
ऐसा श्रीकृष्ण गेला निजधामा । परमाद्भुत ज्याचा महिमा ।
अलक्ष्य लक्षेना कृष्णगरिमा । जाणोनि स्वाश्रमा निघाले देव ॥८९॥
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु, दृष्टवा योगगतिं हरेः ।
विस्मितास्तां प्रशंसंतः, स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥१०॥
आम्ही मायानियंते निजशक्तीं । आम्ही जाणों दुर्गमा योगगती ।
आम्ही सर्वद्रष्टे त्रिजगतीं । हा अभिमान चित्तीं देवांसीं ॥९०॥
तिंहीं देखोनि कृष्णगती । गळाली जाणिवेची वृत्ती ।
लाजें पळाली अभिमानस्थिती । तिंहीं मांडिली स्तुती श्रीकृष्णाची ॥९१॥
रुद्र पंचमुखीं करी स्तुती । ब्रह्मा चहूं मुखीं वर्णीं कीर्ती ।
देव विस्मयातें पावती । अगाध गती श्रीकृष्णाची ॥९२॥
करितां श्रीकृष्णाची स्तुती । देवांसी न बाणे तृप्ती ।
वर्णित श्रीकृष्णकीर्ति । स्वलोकाप्रती सुर गेले ॥९३॥
पूर्वीं सांगितली कृष्णगती । तेचि सांगावया विशद स्थिती ।
परतोनि परीक्षितीप्रती । अतिप्रीतीं शुक सांगे ॥९४॥
राजन्परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा,
मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य ।
सृष्टवाऽऽत्मनदमनुविश्य विहृत्य चान्ते,
संहृत्य चात्ममहिनोपरतः स आस्ते ॥११॥
ऐके राया परीक्षिती । सकळ कारणां कारण श्रीपती ।
मायेचीही चेतनाशक्ती । जाण निश्चितीं श्रीकृष्ण ॥९५॥
ज्यासी नाहीं व्यक्ति वर्ण । ज्यासी नाहीं रुप गुण ।
तो स्वलीला श्रीकृष्ण । यदुवंशीं जाण अवतरला ॥९६॥
जो सकळवंशवंशज जाण । जो सकळ गोत्र गोत्रज पूर्ण ।
जो सकळ जातींची जाती जाण । स्वयें श्रीकृष्ण सर्वादि ॥९७॥
त्यासी यदुवंशीं जें जन्म । गोवर्धनोद्धारणादि कर्म ।
कुलक्षयो निजधर्म । हें स्वलीलाकर्म योगमाया ॥९८॥
योगमायेचिया सत्ता । मत्स्यकूर्मादि अवतारता ।
शेखीं धरी श्वेतवराहता । ते अतर्क्य योग्यता कृष्णाची ॥९९॥
श्रीकृष्ण नव्हे नव्हे अवतार । हा अवतारी पूर्ण चिन्मात्र ।
त्याचें अतिअतर्क्य चरित्र । ब्रह्मादि रुद्र नेणती ॥१००॥
जैसें आरिसां प्रतिबिंब बिंबलें । तैसें यदुवंशीं कृष्णजन्म जाहलें ।
आरिसां हावभाव पाहिले । तैसें कर्म केलें श्रीकृष्णें ॥१॥
तो आरिसा हातींचा त्यागितां । हारपे पुढील प्रतिबिंबता ।
त्या नांव कृष्णनिधनता । मिथ्या वार्ता मायिक ॥२॥
जैसा नट धरी नाना वेष । सवेंचि सांडी त्या वेषांस ।
परी नटासी नाहीं नाश । तैसा पैं हृषीकेश अवतारी ॥३॥
यदुवंशीं श्रीकृष्णनाथ । सर्व कर्मी सदा अलिप्त ।
सृष्टिस्थित्यंतीं नित्यमुक्त । त्यासी परमाद्भुत तें कायी ॥४॥
न मेळवितां साह्य संगें । कृष्ण सृष्टी सृजी निजांगें ।
ते प्रतिपाळूनि यथाभागें । संहारुनि वेगें स्वयें उरे ॥५॥
श्रीकृष्ण सृजी पाळी संहारी । हे प्रत्यक्ष जगीं दिसे थोरी ।
कर्में करुनि तो अविकारी । कदा विकारी नव्हे कृष्ण ॥६॥
श्रीकृष्ण अंतर्यामी सर्व भूतां । जगकर्मांचा कृष्ण कर्ता ।
कर्म करुनि तो अकर्ता । विदेहता निजरुपें ॥७॥
ऐसा अगाध श्रीकृष्णमहिमा । मर्यादा न पवे शिव शक्र ब्रह्मा ।
त्याचा देहचि विदेहात्मा । गेला निजधामा तेणें योगें ॥८॥
येचि अवतारीं श्रीकृष्णनाथें । देहीं दाविलें विदेहकर्मातें ।
तें मागें परिसविलें तूतें । ऐक मागुतें सांगेन ॥९॥
सात दिवस गोवर्धन । निजकरीं धरुनि जाण ।
इंद्राचा हरिला मान । विदेही पूर्ण श्रीकृष्ण ॥११०॥
दावाग्नि प्राशूनि आपण । लाजविला हुताशन ।
रासक्रीडा करुनि जाण । हरिला मान मदनाचा ॥११॥
समुद्र सारुनि माघारां । वसविलें निजनगरा ।
निद्रा न मोडितां मथुरा । द्वारकापुरा आणिली ॥१२॥
सेवूनि भाजीचें पान । तृप्त केले ऋषिजन ।
श्रीकृष्ण अंतर्यामी आपण । हें निजलक्षण दाविलें ॥१३॥
येणेंचि देहें श्रीकृष्णनाथ । जाहला वत्सें वत्सप समस्त ।
ब्रह्मा लाजवूनि तेथ । गर्वहत तो केला ॥१४॥
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं, त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम् ।
जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः किं स्वावने स्वरनयन् मृगयुं सदेहम् ॥१२॥
श्रीकृष्णें येणेंचि देहेंसीं । जाऊनियां यमलोकासी ।
निग्रहूनि यमकाळासी । निमाल्या गुरुसुतासी आणिलें ॥१५॥
उत्तरेचिये गर्भस्थितीं । जळतां ब्रह्मास्त्रमहाशक्तीं ।
तुज राखिलें आकांतीं । स्वचक्र श्रीपती प्रेरोनी ॥१६॥
तुज राखावया हेंचि कारण । तुझी माता रिघाली शरण ।
श्रीकृष्ण शरणागतां शरण्य । संकटहरण निजभक्तां ॥१७॥
यादवांदेखतां द्वारकापुरीं । द्विजसुत राखितां सटीचे रात्रीं ।
अर्जुन नेमेंसीं प्रतिज्ञा करी । तंव तो सशरीरीं हारपला ॥१८॥
ब्राह्मणें निर्भर्स्तिलें त्यासी । थोर लाज जाहली अर्जुनासी ।
तेणें कळवळला हृषीकेशी । भक्तसाह्यासी पावला ॥१९॥
अर्जुनासहित हृषीकेशी । रथेंसीं रिघे क्षीरसागरासी ।
द्विजसुत होते नारायणापाशीं । ते द्वारकेसी आणिले ॥१२०॥
एवं भक्तसंकटनिवारण । निजांगें करी श्रीकृष्ण ।
कृष्णप्रतापाचें महिमान । ऐक सांगेन अलौलिक ॥२१॥
बाणासुराचा कैवारु । करुं आला महारुद्रु ।
सवें नंदी भृंगी वीरभद्रु । स्वामिकार्तिकेंसीं हरु जिंतिला कृष्णें ॥२२॥
उग्रासीही अतिउग्र । भयंकराही भयंकर ।
तो जिणोनि काळाग्निरुद्र । बाणभुजाभार छेदिला ॥२३॥
श्रीकृष्णवचन अतिअगाध । जेणें केला अपराध ।
तो स्वदेहेंसीं जराव्याध । स्वर्गा प्रसिद्ध धाडिला ॥२४॥
एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तो काय राखूं न शके स्वदेहासी ।
देहीं देहत्व नाहीं त्यासी । गेला निजधामासी निजात्मता ॥२५॥
एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तरी कां गेला निजधामासी ।
ये लोकीं तेणें देहेंसीं । राहतां त्यासी भय काय ॥२६॥
ऐसा पोटींचा आवांका । धरुन धरिशी आशंका ।
लोकाभिमान नाहीं यदुनायका । स्वेच्छा देखा स्थिति त्याची ॥२७॥
तथाऽप्यशेषस्थितिसम्भवाप्ययेष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् ।
नैच्छत्प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं, मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥१३॥
मायादि तीन्ही गुण । इत्यादि कारणां कारण ।
निजांगें श्रीकृष्ण आपण । स्वयें अकारण अनादित्वें ॥२८॥
ब्रह्मांडें कोटी अनंत । उत्पत्तिस्थितिप्रलयावर्त ।
करुनि श्रीकृष्णु अलिप्त । सामर्थ्यें अद्भुत श्रीकृष्णीं ॥२९॥
अशेषांही परम शक्ती । श्रीकृष्णलेशें सामर्थ्यवंती ।
कृष्णुदेह तो विदेहशक्ती । स्वेच्छाशक्तीं स्वधामा गेला ॥१३०॥
इहलोकींची आरक्ती । श्रीकृष्णासी नाहीं चित्तीं ।
निजधामाची अतिप्रीती । तेही निश्चितीं असेना ॥३१॥
निजदेहेंही इहलोकीं वस्ती । स्वेच्छा न मानीच श्रीपती ।
माझ्या देहाची अगम्य गती । तेणें साधकस्थिती भ्रंशेल ॥३२॥
माझा देह चैतन्यघन । तेथें बाधीना विषयसेवन ।
हें देखोनि साधक जन । देहसाधन मांडिती ॥३३॥
वायो साधूनियां पूर्ण । दृढ करुनि देहधारण ।
माझ्याऐसें विषयसेवन । करावया अभिमान वाढेल ॥३४॥
ऐसा वाढल्या देहाभिमान । माझें मावळेल निजात्मज्ञान ।
यालागीं विदेह श्रीकृष्ण । गेला निघोन निजधामा ॥३५॥
माझें नाकळतां निजात्मज्ञान । परी माझ्याऐसें विषयसेवन ।
करुं लागती योगी जन । यालागीं श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥३६॥
माझ्या देहाची स्थिति गती । शंभु स्वयंभू कदा नेणती ।
मा इतरांसीं ते गती । कैशा रीतीं कळेल ॥३७॥
परी माझेऐसा देहाभिमान । वाढवितील योगी जन ।
हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । विदेहें आपण निजधामा गेला ॥३८॥
ज्याचे देहाचें दर्शन । देखतां सबाह्य निवे मन ।
त्याही देहाचें मिथ्यात्व पूर्ण । दावूनि श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥३९॥
एवं त्यागावया देहाभिमान । कृष्ण निजधामा करी गमन ।
तरावया साधक जन । कृपाळु पूर्ण दीक्षा दावी ॥१४०॥
एथवरी वैराग्यस्थिती । देहाभिमानाच्या विरक्तीं ।
साधावी निजात्मप्राप्ती । हे दीक्षा श्रीपती दावूनि गेला ॥४१॥
जेणें देहें स्वयें श्रीकृष्ण । आचरला अनेक विंदान ।
परी ज्ञात्यासी न लगे दूषण । हें पूर्णत्व पूर्ण प्रकाशलें ॥४२॥
जैत अथवा आल्या हारी । ज्ञान मैळेना दोंहीपरी ।
ज्यासी मिथ्या भास नरनारी । तो सदा ब्रह्मचारी व्यभिचारामाजीं ॥४३॥
स्त्रीपुत्रादि गृहवासी । असोनि नित्य संन्यासी ।
हेंही लक्षण हृषीकेशीं । येणें अवतारेंसीं दाविलें ॥४४॥
अंगीं बाणलें गोवळेपण । सवेंचि स्वामित्व आलें पूर्ण ।
शेखीं सेवकही जाहला आपण । तरी पूर्णपण मैळेना ॥४५॥
एकाचे घरीं उच्छिष्टें काढी । एकाचीं अंगें धूतसे घोडीं ।
तरी पूर्णत्वाचिये जोडी । उणी कवडी नव्हेचि ॥४६॥
एकाचीं निमालीं आणिलीं बाळें । एकाचीं समूळ निर्दाळिलीं कुळें।
इंहीं दोंही परी ज्ञान न मैळे । हेंही प्रांजळें प्रकाशिलें ॥४७॥
एकाचा पूर्ण जाहला कैवारी। एकाचा जाहला पूर्ण वैरी ।
परी एकात्मता चराचरीं । अणुभरी ढळेना ॥४८॥
एकीं उद्धरिलीं चरणीं लागतां । तोही एकाचे चरणीं ठेवी माथा ।
बाप ज्ञानाची उदारता । न्यूनपूर्णता तरी न घडे ॥४९॥
इतर ज्ञाते ज्ञानस्थिती । बोल बोलोनि दाविती ।
तैशी नव्हे श्रीकृष्णमूर्ति । आचरोनि स्थिती दाविली अंगें ॥१५०॥
अतिगुह्य ज्ञानलक्षणें । आचरोनि दाविलीं श्रीकृष्णें ।
परी अणुमात्रही उणें । नेदीच पूर्णपणें अंगीं लागों ॥५१॥
एवढी ज्या देहाची ख्याती । जेणें देहें दीन उद्धरती ।
ज्या देहातें सुरवर वंदिती । ज्या देहाची कीर्ती त्रैलोक्य वर्णी ॥५२॥
त्या देहाची अहंकृती । निःशेष सांडूनि श्रीपती ।
गेला निजधामाप्रती । ठेवूनि निजमूर्ति स्वभक्तध्यानीं ॥५३॥
श्रीकृष्णें देह नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें संचला ।
निजभक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें निजधामा गेला निजात्मयोगें ॥५४॥
य एतां प्रातरुत्थाय, कृष्णस्य पदवीं पराम् ।
प्रयतः कीर्तयेद्भक्त्या-, तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥१४॥
श्रीकृष्णअवताराचे अंतीं । कृष्णाची जे परम गती ।
अतिउत्कृष्ट योगस्थिती । अतर्क्य निश्चितीं सुरश्रेष्ठां ॥५५॥
जे गतीहूनि वरती । चढेना अधिक गती ।
तीतें ’परा पदवी’ म्हणती । वेदशास्त्रोक्तीं सज्ञान ॥५६॥
हे ’श्रीकृष्णपरमपदवी’ । जो कोणी भक्तियुक्त सद्भावीं ।
नित्य नेमस्त धरुनि जीवीं । पढे निजभावीं प्रातःकाळीं ॥५७॥
भक्तियुक्त हृदयकमळीं । या चौदा श्लोकांची जपमाळी ।
जिह्वाग्रें अनुदिनीं चाळी । नित्य प्रातःकाळीं नेमस्त ॥५८॥
केलिया या नेमासी । सांडणें नाहीं प्राणांतेंसीं ।
ऐशी निष्ठा जयापाशीं । उत्तमत्वासी तो पावे ॥५९॥
श्रीकृष्णपदवी गातां गीतीं । पाया लागती चारी मुक्ती ।
त्यांचीही उपेक्षूनि स्थिती । कृष्णपदवी निश्चितीं स्वयें पावे ॥१६०॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा विद्यांचें जन्मस्थान ।
जो प्रातःकाळीं करी पठण । कृष्णपदवी पूर्ण तो पावे ॥६१॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा भुवनांचें निजजीवन ।
कृष्णपदवी पाविजे पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥६२॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा पदें गयावर्जन ।
पदीं पिंडा समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥६३॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा इंद्रांच्या जीवां जीवन ।
इंद्रांचा इंद्र होइजे आपण । नेमस्त पठण केलिया ॥६४॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा कांडें वेद संपूर्ण ।
वेदवादां समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥६५॥
हे चौदाही श्लोक जाण । संसाराचे गुणकर्मवर्ण ।
मोडूनि करी ब्रह्म पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥६६॥
प्रातःकाळीं नेमस्त पठण । करितां पाविजे ब्रह्म परिपूर्ण ।
मा त्रिकाळीं जो करी पठण । तो स्वदेहें श्रीकृष्ण स्वयें होय ॥६७॥
एथ पढोनि जो अर्थ पाहे । तो स्वयें स्वयंभ श्रीकृष्ण होये ।
श्रीकृष्णाची पूर्ण पदवी पाहे । आंदणी होये तयाची ॥६८॥
श्रीकृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रवणें पठणें अर्थें जाण ।
साधकां करी ब्रह्म परिपूर्ण । हें गुह्य निरुपण परमार्थसिद्धीं ॥६९॥
एथ न करितां अतिसाधन । अनायासें ब्रह्मज्ञान ।
कृष्णपदवी पाविजे पूर्ण । श्रद्धायुक्त पठण नेमस्त करितां ॥१७०॥
तक्षकभयाची निवृत्ती । देहीं पावावया विदेहप्राप्ती ।
हे सुगमोपायस्थिती । कृपेनें परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥७१॥
हे कृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रद्धायुक्त नेमस्त पठण ।
करितां पाविजे ब्रह्म पूर्ण । हे प्रतिज्ञा पूर्ण श्रीशुकाची ॥७२॥
ऐशी हे सुगम परी । असतां जो श्रद्धा न धरी ।
तो बुडाला संसारसागरीं । अविद्येघरीं घरजांवयी तो ॥७३॥
तोचि अविद्येचा पोसणा । विषयीं प्रतिपाळिला सुणा ।
अहंथारोळां बैसणा । सर्वदा जाणा वसवसित ॥७४॥
असोत या मूढ गोष्टी । रचल्या सुखा पडेल तुटी ।
या श्लोकपठणासाठीं । होय भेटी परब्रह्मीं ॥७५॥
कृष्णनिजपदवीव्याख्यान । करावया मी अपुरतें दीन ।
जनार्दनें कृपा करुन । हें निरुपण बोलाविलें ॥७६॥
एका जनार्दना शरण । श्रीकृष्णपदवीनिरुपण ।
तो हा ’एकादशाचा कळस’ पूर्ण । व्यासें जाणोन वायिला ॥७७॥
श्रीकृष्णपदवीपरतें । निरुपण न चढे एथें ।
तो हा ’कळस’ एकादशातें । व्यासेण निश्चितें निर्वाळिला ॥७८॥
निर्वाळिलें निरुपण । हे जनार्दनकृपा पूर्ण ।
एका जनार्दना शरण । यापरी श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥७९॥
येरीकडे द्वारकेसी । दारुक पावला विव्हळतेसीं ।
तेथील वर्तले कथेसी । परीक्षितीसी शुक सांगे ॥१८०॥
दारुको द्वारकामेत्य, वसुदेवोग्रसेनयोः ।
पतित्वा चरणावस्त्रैर्न्यषिञ्चत्कृष्णविच्युतः ॥१५॥
दारुक द्वारका देखत । जैसें का प्राणेंवीण प्रेत ।
का राजा जैसा दैवहत । तैशी दिसत काळाहीन ॥८१॥
जेवीं का वनिता पतिवीण । सर्वार्थीं दिसे दीन ।
तैशी द्वारावती जाण । कळाहीन आभासे ॥८२॥
रस पिळिल्या जैसा ऊंस । कणेवीण फळकट भूस ।
तैशी श्रीकृष्णेवीण उद्धस । दिसे चौपास द्वारका ॥८३॥
दारुक प्रवेशे राजभुवन । देखोनि वसुदेव उग्रसेन ।
अश्रुधारा स्त्रवती नयन । आक्रंदोनि चरण धरिले त्यांचे ॥८४॥
कृष्णवियोगें तापला पूर्ण । जैसें अतिसंतप्त जीवन ।
तैसे अश्रुधारा स्त्रवती नयन । तेणें पोळती चरण वसुदेवाचे ॥८५॥
उकसाबुकसीं फुंदे पोट । दुःखें होऊं पाहे हृदयस्फोट ।
जिव्हेसी बोबडी, वाळले ओंठ । सद्गदें कंठ दाटला ॥८६॥
बोल न बोलवे सर्वथा । देखोनि दारुकाची व्यथा ।
द्वारकेच्या जनां समस्तां । अतिव्याकुलता वोढवली ॥८७॥
देवकी आणि रोहिणी । आल्या अत्यंत हडबडोनी ।
अतिव्याकुलता देखोनि । कृष्ण पत्नीड तेथें आल्या ॥८८॥
राणीवसाचिया नरनारी । धांवल्या सभामंडपाभीतरीं ।
तंव दारुकाची अवस्था भारी । देखोनि जिव्हारीं दचकल्या ॥८९॥
स्फुंदतां उपसाबुकसीं । श्वास परतेना दारुकासी ।
सांगतां कृष्णवियोगासी । मूर्च्छा त्यासी पैं आली ॥१९०॥
तेथें वसुदेव उग्रसेन । करुनि त्याचें सांतवन ।
वृत्तांत पुसतां सावधान । काय तो वचन बोलिला ॥९१॥
कथयामास निधनं, वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप ।
तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया, जनाः शोकविमूर्च्छिताः ॥१६॥
दारुक म्हणे तुम्ही समस्त । पळा पळा अर्जुनासमवेत ।
अर्धं क्षण न रहावें एथ । यादव समस्त निमाले ॥९२॥
यादवीं जाऊनि प्रभसासी । केला तीर्थविधि विधानेंसीं ।
दान भोजनें देऊनि द्विजांसी । मद्यपानासी मांडिलें ॥९३॥
चढला मद्याचा उन्मादु । यादव सखे सगोत्र बंधु ।
परस्परें युद्धसंबंधु । गोत्रवधु तेथ घडला ॥९४॥
शस्त्रेंकरुनि स्वयमेव । कोणी न मरतीच यादव ।
तेथ घडलें एक अपूर्व । एरिकेनें सर्व निमाले ॥९५॥
बळिभद्रें त्यागिलें देहासी । श्रीकृष्णही गेला निजधामासी ।
मज धाडिलें तुम्हांपाशीं । क्षण द्वारकेसी न रहावें ॥९६॥
हरीनें त्यागिलें द्वारकेसी । समुद्र बुडवील शीघ्रतेशीं ।
हें कृष्णें सांगितलें तुम्हांसी । एथूनि त्वरेंसीं निघावें ॥९७॥
ऐकूनि दारुकाची गोठी । द्वारकेसी एक बोंब उठी ।
उग्रसेन कपाळ पिटी । मस्तक आपटी वसुदेव ॥९८॥
एक कुस्करिती दोनी हात । एक अत्यंत चरफडत ।
एक आक्रोशें आक्रंदत । एकें मूर्च्छित पैं पडलीं ॥९९॥
एका रडतां शोषले कंठ । एकाचे दोनी फुटले ओंठ ।
एकाचा होऊं पाहे हृदयस्फोट । दुःख अचाट सर्वांसी ॥२००॥
एक स्फुंदती उकसाबुकशीं । एक पिटिती हृदयासी ।
एक तोडिती कान-केशीं । एकें दुःखें पिशीं पैं जाहलीं ॥१॥
एक देती दीर्घ हाक । एकें पडलीं अधोमुख ।
एके मीनाच्या ऐसें देख । अत्यंतिक तळमळती ॥२॥
बोंब सुटली नरनारी । शंख करिती घरोघरीं ।
कोण कोणातें निवारी । समस्तां सरी समदुःख ॥३॥
देवकी आणि रोहिणी । मूर्च्छित पडल्या धरणीं ।
सवेंचि उठती आक्रंदोनी । दीर्घस्वनीं विलपती ॥४॥
कृष्णा विसाविया निजाचिया । वेगीं भेटी देईं कां रे कान्हया ।
कां रुसलासी रे तान्हया । तुझिया पायां लागेन ॥५॥
श्रीकृष्ण तूं माझा कैवारी । श्रीकृष्न तूं माजा सहाकारी ।
शेखीं मज सांडोनि दुरंधरी । तूं दूरचे दूरी गेलासी ॥६॥
जिणोनि कंसकेशियातें । बंदीं सोडविलें आमुतें ।
शेखीं तुवां सांडिलें एथें । निष्ठुर चित्तें झालासी ॥७॥
आणूनि निमाल्या पुत्रांतें । तुवां मज सुखी केलें येथें ।
अंतीं ठकिलें ठकिलें मातें । श्रीकृष्णनाथें नाडिलें ॥८॥
कृष्णा निरसूनि माझें दुःख । तुवा दिधलें परम सुख ।
तो तूं निष्ठुर जाहलासी देख । अंतीं निःशेख सांडिलें ॥९॥
माझिया पुत्रा कृष्णराया । वेगीं ये का रे कान्हया ।
माझ्या नाहीं प्राशिलें पान्हया । म्हणोनि तान्हया रुसलासी ॥२१०॥
जिचें केलें स्तनपान । ते यशोदाही जाहली दीन ।
तुझें न देखतां वदन । कैसेनि प्राण राहतील ॥११॥
कृष्णा ये रे ये रे धांवोन । चौभुजीं मज दे आलिंगन ।
तुझें चुंबीन रे वदन । मी अतिदीन तुजलागीं ॥१२॥
माझिया श्यामसुंदरा । राजीवलोचना सुकुमारा ।
चतुर्भुजा शार्डंगधरा । ये का रे उदारा श्रीकृष्णा ॥१३॥
तुझे पद्मांकित पाये । मज आठवती पाहें ।
तेणें हृदय फुटताहे । करुं मी काये श्रीकृष्णा ॥१४॥
कृष्णा तुजहूनि वेगळी । मी जाहलें रे आंधळी ।
माझी धरावया आंगोळी । धांव वनमाळी श्रीकृष्णा ॥१५॥
मज अंधाची कृष्ण काठी । कोणें घातली गे वैकुंठीं ।
आतां मी मार्ग केवीं कंठीं । पाव जगजेठी श्रीकृष्णा ॥१६॥
पुत्र नातू वंशावळी । एके वेळीं जाहली होळी ।
कोणी नुरेचि यदुकुळीं । वक्षःस्थळीं पिटिती ॥१७॥
यादव पडले रे केउते । तुज कोठूनि धाडिलें कृष्णनाथें ।
वेगीं न्या रे मज तेथें । पाहीन समस्तें तानुलीं ॥१८॥
ऐकोनि देवकीचें रुदन । वसुदेवादि उग्रसेन ।
आक्रंदोनि सकळ जन । प्रभासासी जाण निघाले ॥१९॥
तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविश्लेषविह्वलाः ।
व्यसवाः शेरते यत्र, ज्ञातयोऽघ्नन्त आननम् ॥१७॥
स्त्रिया पुरुष सुहृज्जन । मिळोनि स्वगोत्रस्वजन ।
शीघ्र प्रभासा गमन । करीत रुदन निघाले ॥२२०॥
हाकाबोबांचे बंबाळ । स्त्रिया करिती कोल्हाळ ।
कृष्णवियोगें सकळ । दुःखविव्हळ निघालीं ॥२१॥
रणीं पडिले यादव । प्राणरहित निर्जीव ।
तेथ पावलीं ते सर्व । बोंबारव खंती करिती ॥२२॥
देवकी रोहिणी चैव, वसुदेवस्तथा सुतौ ।
कृष्णरामावपश्यन्तः, शोकार्ता विजहुः स्मृतिम् ॥१८॥
प्राणांश्च विजहुस्तत्र, भगवद्विरहातुराः ।
उपगुह्य पतींस्तात, चितामारुरुहुः स्त्रियाः ॥१९॥
देवकी आणि रोहिणी । वसुदेव उग्रसेन दोनी ।
यादव निमाले रणांगणीं । ते स्थानीं पाहों येती ॥२३॥
दीर्घशयनें युद्धधरणीं । पडिल्या यादववीरश्रेणी ।
तेथें राम कृष्ण पुत्र दोनी । पाहतां नयनीं न देखती ॥२४॥
कृष्णविरहें शोकाकुलित । दुःख न संठेचि अतिअद्भुत ।
चौघें जणें आक्रंदत । पडिलीं मूर्च्छित अतिदुःखें ॥२५॥
निमाल्या रामकृष्णांचें मुख । आम्ही न देखों निःशेख ।
तेणें उथळलें परम दुःख । दुःखासवें देख निमाला प्राण ॥२६॥
प्राणें करावें उत्क्रमण । त्यांसीही श्रीकृष्णदुःख दारुण ।
दुःखें निमाले स्वयें प्राण । वांचवी कोण रडत्यांसी ॥२७॥
न देखतां राम कृष्ण । ते मूर्च्छेसवेंचि जाण ।
चौघीं जणीं त्यजिले प्राण । अर्ध क्षण न लागतां ॥२८॥
समस्त यादवांच्या स्त्रिया । धरुनि आपुलाले प्रिया ।
अग्निप्रवेश करावया । चढल्या लवलाह्यां चितेमाजीं ॥२९॥
यादवांचिया स्त्रिया बहुतीं । कोण प्रवेशल्या कैशा रीतीं ।
तेही अग्निप्रवेशाची स्थिती । परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥२३०॥
रामपत्न्यगश्च, तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् ।
वसुदेवपत्न्य स्तद्गात्रं, प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः ।
कृष्णपत्न्यो ऽविशन्नग्निं, रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः ॥२०॥
बळरामाचिया पत्नीन । रेवत्यादि मुख्य करुनी ।
स्वपतीचा देह मनीं धरुनी । प्रवेशल्या अग्नीं तद्धयानयुक्त ॥३१॥
निमाल्या देवकी रोहिणी । इतरा ज्या वसुदेवपत्नीद ।
त्याही प्रवेशल्या अग्नीं । देह धरुनी स्वपतीचा ॥३२॥
प्रद्युम्नासवें रती । प्रवेशली महासती ।
सांबासवें रुपवती । प्रवेशे निश्चितीं दुर्योधनकन्या ॥३३॥
अनिरुद्धासवें देखा । प्रवेशे रोचना आणि उखा ।
एवं कृष्णसुना सकळिका । यादवनायिका प्रवेशल्या अग्नीं ॥३४॥
अग्निप्रवेश श्रीकृष्णपत्नीव । त्यांची अलोलिक करणी ।
त्यांमाजीं मुख्य रुक्मिणी । सत्यांशिरोमणी जगन्माता ॥३५॥
कृष्णनिर्याणें रुक्मिणी । तद्रूप जाहली तत्क्षणीं ।
जेवीं ज्वाळा मिळे वन्हीं । तेवीं कृष्णपणीं तदात्मक ॥३६॥
कृष्ण गेला जाणोनि रुक्मिणी । तटस्थ ठेली ते तत्क्षणीं ।
सांडूनि देहाची गवसणी । कृष्णस्वरुपमिळणीं तदात्मक झाली ॥३७॥
रुक्मिणीचा देह दहन । करावया नुरेचि प्रेतपण ।
कृष्ण पूर्णत्वें स्वयंभ पूर्ण । गति समान दोहींची ॥३८॥
येरी पट्ट-मुख्या सातजणी । आणि सोळासहस्त्र कामिनी ।
सर्वे प्रवेशल्या अग्नीं । श्रीकृष्णचरणीं तदात्मक ॥३९॥
जिंहीं भोगिलें कृष्णसुरतसुख । त्यांसी गति न्यूनाधिक ।
बोलतां वाचेसी लागे देख । जाहल्या तदात्मक कृष्णसंगें ॥२४०॥
जो वाचे स्मरे ’कृष्ण कृष्ण’ । तो तदात्मता पावे पूर्ण ।
मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीकृष्ण । त्यांची दशा न्यून कदा न घडे ॥४१॥
ज्यासी लागे कृष्णाचा अंगसंग । त्याच्या लिंगदेहा होय भंग ।
त्यासी पूर्ण पदवी अभंग । भोगितां भोग तादात्म्य नित्य ॥४२॥
ज्याच्या ध्यानीं वसे श्रीकृष्णमूर्ती । त्यासी चारी मुक्ति वंदिती ।
मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीपती । त्यांसी अन्यगती असेना ॥४३॥
ज्यांसी इहलोकीं श्रीकृष्णसंगती । त्यांसी परलोकीं अन्य गती ।
बोलतां सज्ञान कोपती । त्यांसी पूर्ण प्राप्ती पूर्णत्वें ॥४४॥
जो अडखळोनि गंगेसी पडे । त्याचें पातक तत्काळ उडे ।
मा ज्यासी विध्युक्त स्नान घडे । त्याचें पाप न झडे मग कैसेनी ॥४५॥
तेवीं कृष्णव्यभिचारसंगतीं । गोपी उद्धरल्या नेणों किती ।
त्याच्या निजपत्न्याससी अन्य गती । कैशा रीतीं घडेल ॥४६॥
तृण वल्ली मृग पाषाण । गायी गोपिका गौळीजन ।
कृष्णसंगें तरले पूर्ण । त्याचिया स्त्रियांसी अन्य गति कैशी ॥४७॥
यालागीं कृष्णसंगती । ज्यांसी घडे भलत्या रीतीं ।
ते उद्धरले गा निश्चितीं । जाण परीक्षिती कुरुराया ॥४८॥
अर्जुनः प्रेयसः सख्युः, कृष्णस्य विरहातुरः ।
आत्मानं सान्त्वयामास, कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥२१॥
ज्याचा रथ वागवी आपण । ज्याचा सारथी श्रीकृष्ण ।
ऐसा प्रियसखा अर्जुन । कृष्णविरहें पूर्ण उद्विग्न जाहला ॥४९॥
तंव कृष्णगीता सदुक्ती । आठवल्या त्याच्या चित्तीं ।
मग आपण आपणाप्रती । बोलिला उपपत्ती त्या ऐका ॥२५०॥
कृष्ण माझ्या मनाचें ’मन’ । कृष्ण ’बुद्धीचें’ आयतन ।
कृष्णप्रभा हें प्रकाशे ’ज्ञान’ । तेथ भिन्नपण मज कैंचें ॥५१॥
कृष्णप्रभा ’दृष्टी’ देखे । कृष्ण अवधानें ’श्रवण’ ऐके ।
कृष्णानुवादें ’बोल’ बोलके । तेथें ’मी’ वेगळिकें वृथा मानीं ॥५२॥
कृष्ण हृदयस्थ ’आत्मा’ अव्यंग । कृष्ण माझ्या अंगाचें अंग ।
त्या कृष्णासीं मज वियोग । हा मिथ्या प्रयोग मायिक ॥५३॥
कृष्ण माझ्या जीवाचें जीवन । कृष्ण सबाह्य परिपूर्ण ।
कृष्णवियोग मानी जें मीपण । तेंही निमग्न श्रीकृष्णीं ॥५४॥
भिन्न भिन्न भूताकृती । त्यामाजीं अभिन्न कृष्णस्थिती ।
विषमीं समान श्रीपती । त्यासी वियोगप्राप्ती कदा न घडे ॥५५॥
घट मृत्तिकेसी नव्हे भिन्न । पट न निवडे तंतु त्यागून ।
तैसा श्रीकृष्णवेगळा अर्जुन । माझें मीपण निवडेना ॥५६॥
कृष्णावियोग मी मानीं जेथ । तेथेंही असे श्रीकृष्णनाथ ।
वियोग मानिती जे सत्य । ते केवळ भ्रांत अतिमूर्ख ॥५७॥
नित्य सर्वगत परिपूर्ण । कृष्ण अखंड दंडायमान ।
त्यासीं मजसीं वेगळेपण । सर्वथा जाण असेना ॥५८॥
’न जायते म्रियते’ हें वचन । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण ।
त्या कृष्णासी जन्ममरण । मूर्खजन मानिती ॥५९॥
’अक्षरं ब्रह्म परमं’ । स्वयें बोलिला पुरुषोत्तम ।
त्या कृष्णासी मरणजन्म । मूर्ख मनोधर्म कल्पिती ॥२६०॥
जो ’क्षराक्षरातीत’ । ’उत्तमपुरुष’ श्रीकृष्णनाथ ।
त्यासी जन्ममरणादि आवर्त । कल्पिती भ्रांत मनोधर्में ॥६१॥
त्या कृष्णासीं मज वेगळेपण । कल्पांतींही नाहीं जाण ।
करितां गीतार्थाचें स्मरण । आपुलें आपण पूर्णत्व देखे ॥६२॥
मी अज आद्य अचळ । मी निज नित्य निर्मळ ।
माझ्या स्वरुपा नाहीं चळ । त्रैलोक्य खेळ पैं माझा ॥६३॥
जगातें नेमिता वेद । तो निःश्वसित माझा बोध ।
मी आनंदा परमानंद । स्वानंदकंद निजांगें ॥६४॥
मी आपरुपें आप । मी प्रकृतिपुरुषांचा बाप ।
मी अवतारी अवतरें कृष्णरुप । हा सत्यसंकल्प पैं माझा ॥६५॥
धरोनियां माझ्या स्वरुपाचा आधार । मीचि कृष्णीं कृष्णरुप अवतार ।
करुनि स्वलीला नानाचरित्र । अंतीं सामावें साचार मजमाजीं मीच ॥६६॥
माझ्या निजस्वरुपाचेनि बळें । मीच कृष्णरुपें खेळ खेळें ।
अंतीं मजमाजीं मी मिळें । निजात्ममेळें निजनिष्ठा ॥६७॥
एक नर एक नारायण । परस्परें तें जाण अभिन्न ।
यालागीं पूर्णत्वें अर्जुन । आपण्या आपण स्वयें देखे ॥६८॥
बाप कृपाळु कृपानिधि । उपदेशिला युद्धसंधीं ।
परी लाविली जे समाधी । ते न मोडे त्रिशुद्धी कल्पांतकाळीं ॥६९॥
नाहीं स्थानशुद्धी चोखट । सैंघ रथांचे घडघडाट ।
सुटतां शस्त्रांचे कडकडाट । लाविली निर्दुष्ट परमार्थनिष्ठा ॥२७०॥
कैशी लाविली समाधी । जी न मोडेच महायुद्धीं ।
शेखीं कृष्णावसान अवधीं । तोचि बोध उद्बोधी परिपूर्णत्वें ॥७१॥
ज्यासी गीता उपदेशी श्रीकृष्ण । त्यासी न बाणे पूर्णपण ।
ऐसें बोलतां वचन । परम दूषण वाचेसी ॥७२॥
ते वाचा गलितकुष्ठें झडे । तीसी विकल्पाचे पडती किडे ।
ते वाचाचि समूळ उडे । ’कृष्णोक्तीं न घडे बोध’ म्हणतां ॥७३॥
’गीताउपदेशें पूर्णपण । नव्हे’ ऐसें म्हणतां जाण ।
वाग्देवता कांपे आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥७४॥
गीता ऐके पाहे पढे । ज्यासी गीतास्मरण घडे ।
त्यासी परिपूर्णत्व स्वयें जोडे । मा उपदेशें नातुडे परिपूर्णत्व कैसें ॥७५॥
गीतार्थाचें पूर्णपण । वक्ता जाणे श्रीकृष्ण ।
कां श्रोता जाणे अर्जुन । त्यासी ते खूण बाणली ॥७६॥
सारांश काढूनि वेदार्था । श्रीकृष्णें प्रकट केली गीता ।
जेथील अभिप्रायो पाहतां । जोडे आइता निजमोक्ष ॥७७॥
परदेशी जाहला होता वेदान्त । त्यासी सहाय जाहला गीतार्थ ।
तेणें बळें मतें समस्त । जिणोनि समर्थ तो झाला ॥७८॥
कृष्णनिःश्वासीं जन्मले वेद । गीता श्रीकृष्णमुखें प्रगटली शुद्ध ।
यालागीं गीतार्थ अगाध । धडौते वेद तेणें जाहले ॥७९॥
वेदें आप्त केले तिनी वर्ण । दुरावले स्त्रीशूद्रादि जन ।
न शिवेचि त्यांचे कान । हें वेदांसी न्यूनपण पैं आलें ॥२८०॥
तें वेदाचें फेडावया उणें । गीता प्रगट केली श्रीकृष्णें ।
गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरणें समस्तीं ॥८१॥
अर्जुनाचे प्रीतीकारणें । गीतार्थ प्रकाशिला श्रीकृष्णें ।
ते गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरणें जडजीवीं ॥८२॥
असो अगाध गीतामहिमान । तेणें गीतार्थें तो अर्जुन ।
करुनि आपुलें सांत्वन । जाहला सावधान प्रकृतिस्थ ॥८३॥
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुनः सांपरायिकम् ।
हतानां कारयामास, यथावदनुपूर्वशः ॥२२॥
यादव निमाले कुळवंशेंसीं । गोत्रज नाहीं कर्मांतरासी ।
वज्र राहिला द्वारकेसी । ते विधी अर्जुनासी करणें पडली ॥८४॥
’मी पावलों निष्कर्म ब्रह्म । तो मी न करीं अंत्येष्टीकर्म’ ।
ऐसा ज्ञानगर्वोपक्रम । तोही सूक्ष्म भ्रम अर्जुनीं नाहीं ॥८५॥
’कर्मण्यकर्म यः पश्येत्’ । हा अर्जुनास बाणला पूर्णदंश ।
तेणें तो अंत्येष्टीकर्मास । स्वयें सावकाश करिता जाहला ॥८६॥
प्रथम ज्येष्ठांचें दहन । पाठीं कनिष्ठांचे जाण ।
तैसेंचि करी पिंडदान । तिळतर्पण सर्वांचें ॥८७॥
उत्तरक्रिया करुनि संपूर्ण । द्वारकेसी आला अर्जुन ।
तेथेंही वर्तलें आने आन । समुद्र दारुण क्षोभला ॥८८॥
द्वारकां हरिणा त्यक्ता, समुद्रोऽप्लावयत्क्षणात् ।
वर्जयित्वा महाराज, श्रीमद्भगवदालयम् ॥२३॥
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः ।
स्मृत्याऽशेषाशुभहरं, सर्वमङगलमङगलम् ॥२४॥
द्वारका सांडूनि गेला श्रीकृष्ण । तेथें समुद्र येऊनि आपण ।
बुडविली न लागतां क्षण । पळाले जन हाहाभूत ॥८९॥
द्वारका बुडविली संपूर्ण । राखिलें भगवंताचें स्थान ।
जो आला पाताळींहून । कुशनिर्दळण करावया ॥२९०॥
तें भगवंताचें स्थान । समुद्र न करीचि निमग्न ।
तेथें हरीचें सन्निधान । नित्य जाण स्फुरद्रूप ॥९१॥
ज्याचें करितांचि स्मरण । महापातकां निर्दळण ।
सकळ मंगळाचें आयतन । तें हरीचें स्थान उरलें असे ॥९२॥
ते द्वारकेमाजीं नित्यपूजा । अद्यापि होतसे गरुडध्वजा ।
ऐक परीक्षिती महाराजा । तें अधोक्षजाचें स्थान ॥९३॥
स्त्रीबालावृद्धानादाय, हतशेषान् धनञ्जयः ।
इन्द्रप्रस्थं समावेश्य, वज्र तत्राभ्यषेचयत् ॥२५॥
एवं द्वारका जालिया निमग्न । उरले बाल वृद्ध स्त्रीजन ।
त्यांसी घेऊनियां अर्जुना । निघाला आपण इंद्रप्रस्था ॥९४॥
यादव प्रभासापर्यंत । गेले ते निमाले समस्त ।
उरले जे द्वारकेआंत । वज्रादिकांसमवेत अर्जुन निघे ॥९५॥
एवं घेऊनियां समस्तांसी । पार्थ आला इंद्रप्रस्थासी ।
राज्यधर यादववंशीं । तेथ वज्रासी अभिषेकी ॥९६॥
अनिरुद्धाचा पुत्र वज्र । यादववंशीं राज्यधर ।
अभिषेकूनि अर्जुनवीर । निघे सत्वर धर्माप्रती ॥९७॥
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहाः ।
त्वां तु वंशधरं कृत्वा, जग्मुः सर्वे महापथम् ॥२६॥
निजधामा गेला श्रीपती । अर्जुनें सांगतां धर्माप्रती ।
तुज राज्य देऊनि परीक्षिती । लागले महापंथीं तत्काळचि ॥९८॥
निजधामा गेला श्रीकृष्ण । ऐकतां कुंत्या वनीं सांडिला प्राण ।
द्रौपदीसहित पांचही जण । महापंथीं जाण निघाले ॥९९॥
य एतद्देवदेवस्य, विष्णोः कर्माणि जन्म च ।
कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः, सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥२७॥
देवाधिदेव सर्वेश्वर । त्याचे मत्स्यकूर्मादि अवतार ।
जन्मकर्मादि नाना चरित्र । गाती ते पवित्र पुण्यराशी ॥३००॥
तेंचि चरित्र तत्त्वतां । श्रद्धायुक्त गीतीं गातां ।
प्रयागादि समस्त तीर्थां । होय पवित्रता त्याचेनि ॥१॥
श्रद्धायुक्त हरिकीर्तन । त्याचे पवित्रतेसमान ।
आन नाहीं गा पावन । तुझी आण गा परीक्षिती ॥२॥
ते तूं ’श्रद्धा’ कोण म्हणसी । जेवीं धनलोभी धनासी ।
गुळीं आवडी माकोडयांसी । तैसी कीर्तनासी निज आवडी ॥३॥
जेवीं शिणतां काळें बहुतें । वंध्या प्रसवे एकोलतें ।
ते कळवळी जैशी त्यातें । तेवीं कीर्तनातें अतिप्रीती ॥४॥
जो कीर्तनाचेनि वैभवें । हरिचरित्र गावया सद्भावें ।
पतंगाच्या परी ऐसें व्हावें । ’श्रद्धा’ त्या नांवें कुरुराया ॥५॥
ऐशिया श्रद्धासंपत्तीं । वर्णितां भगवद्गुणकीर्ती ।
श्रद्धाळुवा परम प्राप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥६॥
जरी आपण परमेश्वर । स्वलीला धरी नानावतार ।
तरी श्रीकृष्णचरित्र । अति गंभीर पावनत्वें ॥७॥
श्रीकृष्णाची चोरी गीतीं गातां । सुवर्णस्तेया पावनता ।
कृष्णव्यभिचार वर्णितां । गुरुतल्पगता हरी दोष ॥८॥
पूतनापयःपानशोषण । हें चरित्र करितां पठण ।
सुरापानादि दोष दारुण । हरती संपूर्ण विश्वासकांचे ॥९॥
राक्षसकुळींचा रावण । परी तो जातीचा शुद्ध ब्राह्मण ।
नित्य करी वेदपठण । ब्रह्मयाचा जाण तो पणतू ॥३१०॥
त्याचें सकुळ निर्दळण । श्रीराम करी आपण ।
तें चरित्र करितां पठण । ब्रह्महत्या जाण नासती ॥११॥
धर्मसाह्यकारी श्रीकृष्ण । केलें पांडवांचें रक्षण ।
त्या भारताचेनि श्रवणें जाण । निमाले ब्राह्मण वांचविले ॥१२॥
अठरा ब्रह्महत्या जनमेजयासी । अठरा पर्वें सांगोनि त्यासी ।
निमाल्या उठविलें द्विजांसी । कृष्णकीर्ति ऐसी पावन ॥१३॥
ऐकतां श्रीरामकृष्णकीर्ती । महापातकें बापुडीं किती ।
पायां लागती चारी मुक्ती । श्रध्दासंपत्ती कीर्ती गातां ॥१४॥
श्रद्धेचिया अतिसंपत्ती । आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती ।
सहजें सायुज्यता पावती । देहस्थिती असतांही ॥१५॥
हरिकीर्तिकीर्तन ज्याच्या ठायीं । तोही वर्ततां दिसे देहीं ।
परी देहीं ना तो हरीच्या ठायीं । हरि त्याचे हृदयीं अवघाचि ॥१६॥
तोही अवघा हरीभीतरीं । हरि त्या सबाह्य अभ्यंतरीं ।
परीक्षिती ऐशियापरी । कीर्तिवंत संसारीं नांदती ॥१७॥
यालागीं हरिकीर्तनापरतें । सुगम साधन नाहीं एथें ।
जे विनटले हरिकीर्तनातें । ते देहबंधातें नातळती ॥१८॥
कृष्णकीर्तनें उजळली स्थिती । ते मैळेना कदा कल्पांतीं ।
जरी देहकर्में करिती। तरी जाहली स्थिती मैळेना ॥१९॥
आकाश पर्जन्यें नव्हे वोलें । कां रविबिंब थिल्लरजळें ।
असोनियां तेणें मेळें । कदाकाळें तिंबेना ॥३२०॥
तेवीं हरिकीर्तिकीर्तनकल्लोळें । जयाची निष्कामदशा उजळे ।
ते वर्ततां देहकर्ममेळें । देहविटाळें अलिप्त ॥२१॥
निजभक्तांचें शरीरकर्म । स्वयें चालवी पुरुषोत्तम ।
यालागीं भक्तांसी कर्मभ्रम । अधमोत्तम बाधीना ॥२२॥
भक्तांअभक्तांची कर्मगती । भगवंत चालवी निश्चितीं ।
तेथ भक्तांची कां अलिप्तस्थिती । अभक्त कां होती अतिबद्ध ॥२३॥
करितां श्रीकृष्णकीर्ति कीर्तन । भक्तांचा निरसे देहाभिमान ।
यालागीं ते अलिप्त जाण । अभक्तां बंधन अहंभावें ॥२४॥
हे दशा मागितल्या पावती । ऐसें न घडे गा परीक्षिती ।
आवडीं गातां कृष्णकीर्ती । सहजें हे स्थिति ठसावे ॥२५॥
श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तनें । बहुतांचें संसारधरणें ।
उठविलें स्वयें श्रीकृष्णें । चरित्रपठणें तुष्टोनी ॥२६॥
कृष्णकीर्तिकीर्तनगोडी । अहंकाराची बांदवडी फोडी ।
जीवाचें जीवबंधन तोडी । निःसीम आवडीं कीर्ति गातां ॥२७॥
एवं कृष्णकीर्तिकीर्तनें । भक्तीं ’कृष्णपदवी’ स्वयें घेणें ।
जग उद्धरावयाकारणें । कीर्ति श्रीकृष्णें विस्तारिली ॥२८॥
जन्मापासूनि अंतपर्यंत । श्रीकृष्णचरित्र परमाद्भुत ।
तुज म्यां सांगितलें साद्यंत । परमामृत निजसार ॥२९॥
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार-वीर्याणि बालचरितानि च शंतमानि ।
अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन्मनुष्यो, भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥२८॥
जन्मापासून ज्ञानघन । श्रीकृष्णचरित्र अतिपावन ।
ज्याचे संगतीं गोवळे जाण । अज्ञान जन उद्धरिले ॥३३०॥
ज्याचिया व्यभिचारसंगतीं । गोपी उद्धरल्या नेणों किती ।
कृष्ण श्यामसुंदरमूर्ती । अभिलाष चित्तीं दृढ धरितां ॥३१॥
देखोनि सुंदर कृष्ण मूर्ती । गायी वेधल्या तटस्थ ठाती ।
पशु उद्धरले कृष्णसंगतीं । मा गोपी नुद्धरती कैसेनि ॥३२॥
गायीगोपिकांचें नवल कोण । वृंदावनींचे तृण तरु पाषाण ।
कृष्णसंगें तरले जाण । ऐसा ज्ञानघन श्रीकृष्ण ॥३३॥
विषें भरोनियां निजस्तना । पूतना घेऊं आली प्राणा ।
तेही कृष्णसंगें जाणा । त्याच क्षणा उद्धरली ॥३४॥
कंसशिशुपाळादिकांसी । द्वेषेंचि तारी हृषीकेशी ।
चंदन लावितां अंगासी । अंगसंगें कुब्जेसी तारिलें ॥३५॥
उन्मत्त मदें अतिमूढ । मारुं आला कुवलयापीड ।
त्यासी मोक्षाचा सुरवाड । उद्धरिला सदृढ कृष्णाभिघातें ॥३६॥
अरिष्ट करुं आला श्रीकृष्णालागीं । तो अरिष्ट तारिला धरुनि शिंगीं ।
अघासुरें गिळितां वेगीं । चिरोनि दो भागीं उद्धरी कृष्ण ॥३७॥
कृष्णलक्षें लावूनि टाळी । बक ध्यानस्थ यमुनाजळीं ।
तोही श्रीकृष्णा सवेग गिळी । करुनि दोन फाळी तारिला कृष्णें ॥३८॥
उडवूं आला तृणावर्त । त्यासी कृष्णें भवंडिला आवर्त ।
अंगसंगेंचि कृष्णनाथ । कृपावंत वैरियां ॥३९॥
गोपाळ नेले चोरचोरुं । ठकूं आला व्योमासुरु ।
त्याचाही केला उद्धारु । मोक्षें उदारु श्रीकृष्ण ॥३४०॥
केशिया कंसाचा घोडा । श्रीकृष्णें मारुनि तारिला फुडा ।
मल्ल मर्दूनि मालखडां । मोक्षाचा उघडा सुकाळ केला ॥४१॥
काळिया नाथिला विखारु । वृक्षीं उपाडिला वत्सासुरु ।
भवाब्धीमाजीं श्रीकृष्ण तारुं । संगें उद्धारु जडमूढां ॥४२॥
जिंहीं खेळविला चक्रपाणी । ज्यांचे घरींचें प्याला पाणी ।
ज्यांचें चोरुनि खादलें लोणी । त्याही गौळणी उद्धरिल्या ॥४३॥
रुक्मया तारिला विटंबोनी । बाण तारिला भुजा छेदोनी ।
कुश (?) तारिला निर्दळूनी । मोक्षदानी श्रीकृष्ण ॥४४॥
जे जे मिनले सोयरिके । जे कां पाहूं आले कौतुकें ।
ते ते तारियेले यदुनायकें । दर्शनसुखें निववूनि ॥४५॥
पांडव तारिले पक्षपातें । वैरी तारिले शस्त्रघातें ।
यापरी श्रीकृष्णनाथें । उद्धरिलीं बहुतें निजसंगें ॥४६॥
वैरी तारिले द्वेषभावें । भक्त पावले भजनभावें ।
गोपी तारिल्या संगानुभवें । ज्या जीवें भावें अनुसरल्या ॥४७॥
गायी तारिल्या संरक्षणेंसीं । मयूर तारिले मोरविशीं ।
वृक्ष तारिले तुरंबोनि घोसीं । तारक हृषीकेशी पूर्वब्रह्मत्वें ॥४८॥
पूर्ण ब्रह्म श्रीकृष्णावतार । ज्ञानप्राधान्य लीला विचित्र ।
त्यांत परम पावन बाळचरित्र । वंद्य सर्वत्र सज्ञानां ॥४९॥
घेऊनि षड्गुणैश्चर्यसंपत्ती । अवतरली श्रीकृष्णमूर्ती ।
यश-श्री-औदार्य-कीर्ती । ज्ञान-वैराग्यस्थिती अभंग ॥३५०॥
इतर अवतारीं अवतरण । तेथें गुप्त केले साही गुण ।
कृष्णावतार ब्रह्म परिपूर्ण । पूर्ण षड्गुण प्रकाशिले ॥५१॥
यालागीं श्रीकृष्णावतारीं जाण । अनवच्छिन्न साही गुण ।
त्याचेनि अंगसंगें उद्धरण । सर्वांसी जाण सर्वदा ॥५२॥
उद्धरले श्रीकृष्णसंगतीं । अथवा कृष्णाचिया अतिप्रीतीं ।
तरले देखतां श्रीकृष्णमूर्ती । हें नवल निश्चितीं नव्हे एथें ॥५३॥
हेचि पैं गा श्रीकृष्णमूर्ती । अत्यावडीं गातां गीतीं ।
उद्धरले नेणों किती । अद्यापि उद्धरती श्रद्धाळू ॥५४॥
आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती । कीर्तिमंतां लाभे परम भक्ती ।
जीतें ’परा’ ऐसें म्हणती । ते चौथी भक्ती घर रिघे ॥५५॥
आर्तजिज्ञासु-अर्थार्थी । त्यांची सहजें राहे स्थिती ।
अखंड प्रकटे चौथी भक्ती । श्रीकृष्णकीर्ती स्वयें गातां ॥५६॥
आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती । सहजें होय विषयविरक्ती ।
शमदमादि संपत्ती । पायां लागती सहजेंचि ॥५७॥
श्रीकृष्णकीर्तीची जपमाळी । जो अखंड जपे जिव्हामूळीं ।
श्रीकृष्ण सर्वकाळीं । त्याजवळी सर्वदा ॥५८॥
आदरें जपतां श्रीकृष्णकीर्ती । श्रीकृष्ण प्रकटे सर्वभूतीं ।
सहजें ठसावे चौथी भक्ती । परमात्मस्थितीसमवेत ॥५९॥
जे भक्तीमाजीं जाण । पूज्य पूजक होय श्रीकृष्ण ।
मग पूजाविधिविधान । देवोचि आपण स्वयें होये ॥३६०॥
’अत्र गंध धूप दीप’ जाण । अवघेंचि होय श्रीकृष्ण ।
हें चौथे भक्तीचें लक्षण । आपणा आपण स्वयें भजे ॥६१॥
चौथे भक्तीचें विंदान । भोग्य भोक्ता होय श्रीकृष्ण ।
कृष्णेंसीं वेगळेपण । भक्तां अर्धक्षण असेना ॥६२॥
ते काळीं भक्तांसी जाण । देह गेह होय श्रीकृष्ण ।
जात गोत श्रीकृष्णचि आपण । संसार संपूर्ण श्रीकृष्ण होये ॥६३॥
ऐशी लाहोनि चौथी भक्ती । परमहंसाची श्रीकृष्णगती ।
ते कृष्णस्वरुप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती वर्णितां ॥६४॥
जे स्वरुपीं नाहीं च्युती । तें कृष्णस्वरुप निश्चितीं ।
भक्त तद्रूप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती वर्णितां ॥६५॥
श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । चहूं वेदांचें निजजिव्हार ।
सकळ शास्त्रांचें परम सार । श्रीकृष्णचरित्र कुरुराया ॥६६॥
जें वेदांचें जन्मस्थान । सकळ शास्त्रांचें समाधान।
षड्रदर्शनां बुझावण । तो आठवा श्रीकृष्ण पूर्णावतार ॥६७॥
अनंत अवतार झाले जाण । परी श्रीकृष्णावतार ज्ञानघन ।
त्याचें चरित्र अतिपावन । भवबंधनच्छेदक ॥६८॥
त्या श्रीकृष्णाची कृष्णकीर्ती । आदरें आठवितां चित्तीं ।
होय भवबंधनाची समाप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥६९॥
वैभव श्रीकृष्णकीर्तीसी । वैराग्य श्रीकृष्णकीर्तीपासीं ।
श्रीकृष्णकीर्ती वसे ज्यां मानसीं । ते कळिकाळासी नागवती ॥३७०॥
आळसें स्मरतां कृष्णकीर्ति । सकळ पातकें भस्म होती ।
ते श्रीकृष्णकीर्ति जे सदा गाती । त्यांसी चारी मुक्ती आंदण्या ॥७१॥
श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । निर्दळी महापातकसंभार ।
मोक्ष देऊनि अतिउदार । जगदुद्धारकारक ॥७२॥
बहु अवतारीं अवतरे देवो । परी ये अवतारींचा नवलावो ।
ज्ञानप्राधान्य लीला पहा हो । अगम्य अभिप्रावो ब्रह्मादि देवां ॥७३॥
जन्मापासून जो जो देहाडा । तो तो नीच नवा पवाडा ।
ब्रह्मसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळ ॥७४॥
अवतारांमाजीं श्रीकृष्ण । निजनिष्टंक ब्रह्म पूर्ण ।
त्याचें चरित्र ज्ञानघन । पठणें पावन जन होती ॥७५॥
ऐशी पावन कृष्णकीर्ती । पढतां वाचक उद्धरती ।
श्रद्धेनें जे श्रवण करिती । तेही तरती भवसिंधु ॥७६॥
कलियुगीं जन मंदमती । त्यांसी तरावया सुगमस्थितीं ।
श्रीकृष्ण पावन कीर्ती । कृपेनें निश्चितीं विस्तारली ॥७७॥
ऐसी पावन भगवत्कीर्ती । विस्तारली श्रीभागवतीं ।
त्यांत दशमस्कंधाप्रती । श्रीकृष्णकीर्ती अतिगोड ॥७८॥
उपजल्या दिवसापासूनी । चढोवढी प्रतिदिनीं ।
कीर्ती विस्तारी चक्रपाणी । दीनजनीं तरावया ॥७९॥
धरुनी नर-नटाचा वेष । अवतरला हृषीकेश ।
तेथें नानाचरित्रविलास । दिवसेंदिवस विस्तारी ॥३८०॥
त्याहीमाजीं बाळचरित्र । मधुर सुंदर अतिपवित्र ।
मालखडां जें केलें क्षात्र । परम पवित्र पावनत्वें ॥८१॥
जरासंध पराभवून । काळयवनातें निर्दाळून ।
तें अतिविचित्र विंदान । लाघवी श्रीकृष्ण स्वयें दावी ॥८२॥
रुक्मया रणीं विटंबून । शिशुपाळादि वीर गांजून ।
कृष्ण करी भीमकीहरण । ते परम पावन हरिलीला ॥८३॥
पट्टमहिषींचें वरण । भौमासुराचें निर्दळण ।
पारिजाताचें हरण । पाणिग्रहण सोळासहस्त्रांचें ॥८४॥
समुद्रीं वसवूनि द्वारावती । निद्रा न मोडतां निश्चितीं ।
मथुरा आणिली रातोरातीं । हे अभिनव कीर्ती कृष्णाची ॥८५॥
वत्सें वत्सप होऊनि आपण । आपुलें दावी पूर्णपण ।
ब्रह्मादिकां न कळे जाण । अवतारी श्रीकृष्ण पूर्णांशें ॥८६॥
खाऊनि भाजीचें पान । तृप्त केले ऋषिजन ।
ऐसीं चरित्रें ज्ञानप्राधान्य । परम पावन आचरला ॥८७॥
ऐसी श्रीकृष्णलीला परमाद्भुत । पाठकां करी परम पुनीत ।
ते दशमामाजीं समस्त । कथा साद्यंत सांगितली ॥८८॥
एकादशाची नवल स्थिति । मूळापासूनि परम प्राप्ती ।
ज्ञान-वैराग्य-भक्ती-मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती संवादला ॥८९॥
प्रथमाध्यायीं वैराग्य पूर्ण । मुख्य अधिकाराचें लक्षण ।
नारदवसुदेवसंवाद जाण । भूमिशोधन साधकां ॥३९०॥
तेथें निमिजायंतसंवादन । निर्भयाचें कोण स्थान ।
उत्तम भागवत ते कोण । मायातरण कर्म ब्रह्म ॥९१॥
इत्यादि विदेहाचे नव प्रश्न । नवांचीं नवही उत्तरें पूर्ण ।
तेचि नव नांगरण । क्षेत्रकर्षण अतिशुद्ध ॥९२॥
ते पंचाध्यायींच्या अंतीं । देवीं प्रार्थिला श्रीपती ।
कृष्ण कुलक्षयाच्या प्रांतीं । निजधामाप्रती निघेल ॥९३॥
हें उद्धवें जाणोनि आपण । निर्वेद केला जो संपूर्ण ।
तेचि कल्पनाकाशाचें निर्दळण । पालव्या छेदन विकल्पांच्या ॥९४॥
कामलोभांचे गुप्त खुंट । आडवूं लागले उद्भट ।
ते समूळ केले सपाट । अतितिखट अनुतापें ॥९५॥
क्रोधाचिया अतिजाडी । समूळ उपडिल्या महापेडी ।
शांति निवडक चोखडी । समूळ उपडी मूळेंसीं ॥९६॥
उद्धवचातक आर्तिहरण । वोळला श्रीकृष्ण कृपा-घन ।
क्षेत्र वोल्हावलें सबाह्य पूर्ण । लागली संपूर्ण निजबोधवाफ ॥९७॥
तेथें पूर्णब्रह्म निजबीज । चाडें तंतु सर्व परित्यज्य ।
श्रवणनळें अधोक्षज । पेरिलेंचि सहज स्वयें पेरी ॥९८॥
यदु अवधूत संवादस्थिती । चोविसां गुरुंची उपपत्ती ।
आगडु खणविला क्षेत्राप्रती । वोढाळ पुढती रिघों न शके ॥९९॥
चिकभरित जाहल्या पिकातें । भोरडया वोरबडिती तेथें ।
ते दशमाध्यायीं श्रीअनंतें । उडविलीं मतें भजनगोफणा ॥४००॥
अकरावे अध्यायीं जाणा । हुरडा ओंब्या आणि घोळाणा ।
तिळगुळेंसीं चाखविलें सुजाणां । मुक्तलक्षणांचेनि हातें ॥१॥
ते श्रियेचे भोक्ते एथ । सत्संगतीं भगवद्भक्त ।
ते बारावे अध्यायीं साद्यंत । कृपायुक्त सांगितले ॥२॥
विषयांची विषयावस्था । बाधक नोहे साधकांच्या चित्ता ।
तेचि त्रयोदशीं कथा । जाण तत्त्वतां सांगितली ॥३॥
एवं तेराव्या अध्यायाप्रती । जाहली पिकाची पूर्ण निष्पत्ती ।
तेचि हंसगीत उपपत्ती । समाधि श्रीपती सांगोनि गेला ॥४॥
समाधीं सांठवलें जें पीक । तें कैसेनि पावती साधक ।
तदर्थीं भजनपूर्वक । चौदावा देख निरुपिला ॥५॥
पीक चढतचढतां हातीं । माझारीं ऋद्धिसिद्धी झडपोनि नेतीं ।
ते सिद्धित्यागाची उपपत्ती । पंधराव्याप्रती दाविली ॥६॥
पीक न माये त्रिजगतीं । तरी त्याच्या सांठवना किती ।
त्या षोडशाध्यायीं विभूती । उद्देशें श्रीपती दावूनि गेला ॥७॥
क्षेत्र अधिकारी एथें जाण । चारी आश्रम चारी वर्ण ।
सतरावा अठरावा निरुपण । वांटे संपूर्ण विभागिले ॥८॥
एकूणिसाव्या अध्यायीं जाण । करुनि पिकाची संवगण ।
जेणें कोंडेनि वाढले कण । तो कोंडा सांडूनि जाण कण घ्यावे ॥९॥
ऐसे निवडिले जे शुद्ध कण । तेथें प्राप्ताप्राप्तीचें लक्षण ।
त्रिविधविभागनिरुपण । विसावा जाण निरुपिला ॥४१०॥
जे भागा आले शुद्ध कण । ते राखावे आपले आपण ।
गुणदोषांचे चोरटे जाण । खळें फोडून कण नेती ॥११॥
सर्वांच्या भागा येताती कण । परी खावों न लाहती चोरा भेण ।
थोर थोर नागविले जाण । यालागीं संरक्षण दृढ कीजे ॥१२॥
गुणदोषांची नवलकथा । मिळणीं मिळोनि आप्तता ।
ठकूनि नेती सर्वस्वतां । दाणाही हातां नेदिती येवों ॥१३॥
गुणदोष आतुर्बळी । सज्ञानातें तत्काळ छळी ।
जो गुणदोषांतें निर्दळी । तो महाबळी तिहीं लोकीं ॥१४॥
हे शिकवण उद्धवें ऐकतां । तो म्हणे चोरांचा प्रतिपाळिता ।
तुझा वेदचि गा तत्त्वतां । गुणदोष प्रबळता त्याचेनि अंगें ॥१५॥
मुख्य चोरांचा कुरुठा । तुझा वेदचि महाखाटा ।
त्यामाजीं गुणदोषाचा घरटा । नाना चेष्टा तो शिकवी ॥१६॥
एवं प्रतिपाळोनि गुणदोषांसी । वेद नागवी समस्तांसी ।
एवं उद्धवें वेदांच्या शिसीं । कुडेपणासी स्थापिलें ॥१७॥
तो वेदानुवाद नव्हे कुडा । ऐसा प्रतिपदीं दिधला झाडा ।
ते निरुपणीं अति चोखडा । अध्याय रोकडा एकविसावा ॥१८॥
चोर कोणे मार्गें येती । पिकलें पीक ज्या वाटां नेती ।
तो मार्ग बुजावया निश्चितीं । तत्त्वसंख्याउपजती बाविसावा ॥१९॥
मुख्यत्वें ज्ञानाचें संरक्षण । दृढ शांतीचें कारण ।
तें भिक्षुगीतनिरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगोनि गेला ॥४२०॥
मुख्य चोरांचें चोरटेपण । मनापाशीं असे जाण ।
तें मनोजयाचें लक्षण । भिक्षुगीतनिरुपण तेविसावा ॥२१॥
चोर जन्मती जिचे पोटीं । ते मुख्यत्वें प्रकृति खोटी ।
पिकल्या पिका करुनि लुटी । लपती शेवटीं तीमाजीं ॥२२॥
आदीं निर्गुण अंतीं निर्गुण । मध्यें मिथ्या प्रकृतीसीं त्रिगुण ।
हें मुख्य पिकाचें संरक्षण । केलें निरुपण चोविसावा ॥२३॥
मोकळें पीक असतां शेतीं । पशु पक्षी चोर रिघों न शकती ।
ते सहज संरक्षण उपपत्ती । निर्गुणोक्तीं पंचविसावा ॥२४॥
स्त्री कामाची धाडी जाण । सकळ पिकासी नागवण ।
पुरुरवा नागवला आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥२५॥
कामासक्ति करितां जाण । प्रमदाबंदीं पडिले पूर्ण ।
त्यांसी अनुताप करी सोडवण । हें केलें निरुपण सव्विसावां ॥२६॥
निकोप पीक लागल्या हातीं । त्याची करावया निष्पत्ती ।
क्रियायोगाची निजस्थिती । सत्ताविसाव्याप्रती प्रकाशिली ॥२७॥
एवं पीक भोगिलें सकळ । त्याचा परिपाक पक्वान्न सबळ ।
अठ्ठाविसावा अमृतफळ । अतिरसाळ निजगोडया ॥२८॥
मृदु मधुर अतिअरुवार । तेणें वासेंचि निवे जेवणार ।
त्याचा सेवितां ग्रासमात्र । सबाह्य अभ्यंतर नित्यतृप्ती ॥२९॥
आकांक्षेसी निवाली भूक । सुखावरी लोळे तृप्तिसुख ।
तो हा अठ्ठाविसावा देख । अलोकिक निजगोडया ॥४३०॥
अठ्ठाविसाव्याची निजगोडी । चाखाया अतिआवडीं ।
ब्रह्मादिकां अवस्था गाढी । चवी चोखडी अनुपम ॥३१॥
हें जीव्हेवीण जेवण । रसनेवीण गोडपण ।
अदंताचे दांत पाडूनि पूर्ण । आपुली आपण चवी चाखे ॥३२॥
श्रीकृष्णें परवडी ऐशी । ताट केलें उद्धवासी ।
एका जनार्दन चरणींची माशी । सुखें त्या रसासी स्वयें सेवी ॥३३॥
जेथ रिगमु नाहीं थोरथोरांसी । तेथें सुखेंचि रिघे माशी ।
एवं धाकुटे जे होती सर्वांशीं । कृष्णरस त्यांसी सुसेव्य ॥३४॥
अगम्य योगें योगभांडार । गुह्यज्ञानें ज्ञानगंभीर ।
परम सुखाचें सुखसार । अतिगंभीर अठ्ठाविसावा ॥३५॥
या जेवणीं जे धाले नर । त्यांचे तृप्तीचे सुखोद्गार ।
तो एकूणतिसावा सधर । अतिविचित्र निरुपण ॥३६॥
एकूणतिसाव्याची स्थिती । दृढ आकळली होय हातीं ।
तैं सकळ भागवताची गती । ये धांवती तयापाशीं ॥३७॥
एकूणतिसावा अध्यावो । साध्यसाधना एकात्मभावो ।
निर्दळोनि अहंभावो । परमानंदें पहा हो उद्गार देत ॥३८॥
सकळ भोजनां मंडण । तांबूल आणि चंदन ।
तो तिसावा एकतिसावा जाण । श्रीकृष्णनिर्याण निजबोधु ॥३९॥
येणें भोजनें जे नित्य तृप्त । त्यांसी ममताबाध नव्हे प्राप्त ।
सकळ कुळ निर्दळूनि एथ । निजधामा निश्चित हरि गेला ॥४४०॥
पूर्ण ब्रह्मानुभव ज्यासी । एथवरी ममता नसावी त्यासी ।
हें स्वांगें दावूनि हृषीकेशी । निजधामासी स्वयें गेला ॥४१॥
श्रीभागवत महाक्षेत्र । तेथें ब्रह्मा मुख्य बीजधर ।
नारद तेथें मिरासीकर । पेरणी विचित्र तेणें केली ॥४२॥
तेथें श्रीव्यासें अतिशुद्ध । बांधारे घातले दशविध ।
पीक पिकलें अगाध । स्वानंदबोध निडारे ॥४३॥
तेथ शुक बैसला सोंकारा । तेणें फोडिला हरिकथा पागोरा ।
पाप पक्ष्यांचा थारा । उडविला पुरा निःशेष ॥४४॥
त्याची एकादशीं जाण । उद्धवें केली संवगण ।
काढिले निडाराचे कण । अतिसघन कृष्णोक्तीं ॥४५॥
तेथ नानायुक्तिपडिपाडीं । उत्तमोत्तम प्रश्नपरवडी ।
केलीं पक्वान्नें चोखडीं । त्यांची नीच नवी गोडी अविनाशी ॥४६॥
ते अविनाशी निजगोडी । पदोपदीं अतिचोखडी ।
एकादशामाजीं रोकडी । उद्धवाचिये जोडी उपकार जगा ॥४७॥
त्या उद्धवाचे मागिले पंक्तीं । त्यक्तोदक श्रवणार्थी ।
शुकमुखें परीक्षिती । निजात्मतृप्तीं निमाला ॥४८॥
त्या समर्थाचिये पंक्तीं । भावार्थदीपिका धरोनि हातीं ।
श्रीधरें दावितां पदपदार्थी । निजात्मस्थितीं निवाला ॥४९॥
तेथ देशभाषा-पदपक्षेंसीं । एका जनार्दनकृपेची माशी ।
तृप्त होय अवघ्यांसरशीं । निषेध तिशी असेना ॥४५०॥
एका-जनार्दनी मांजर वेडें । भावार्थदीपिका उजियेडें ।
हे रस देखोनि चोखडे । ताटापुढें पैं आलें ॥५१॥
’मीयों मीयों’ करितां स्मरण । कृपेनें तुष्टले सज्जन ।
शेष प्रसाद देऊनि जाण । संतृप्त पूर्ण मज केलें ॥५२॥
एका जनार्दनाचें पोसणें । मी मांजर जाहलों नीचपणें ।
चाटितां संतांचें शेषभाणें । म्यां तृप्ती पावणें परिपूर्ण ॥५३॥
हो कां त्या समर्थांच्या ताटीं । ब्रह्मरसें पूर्ण भरली वाटी ।
ते मी अत्यंत प्रेमें चाटीं । स्वानंदपुष्टीं संतोषें ॥५४॥
जो काया मनें आणि वाचा । सद्भावें विनीत होय नीचा ।
तोचि अधिकारी एकादशाचा । हा जनार्दनाचा उपदेश ॥५५॥
जंव जंव देहीं ज्ञानाभिमान । जंव जंव योग्यता सन्मान ।
तंव तंव एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण अनोळख ॥५६॥
सर्वभूतीं भगवद्भजन । सद्भावें जंव नुपजे पूर्ण ।
तंववरी एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण कळेना ॥५७॥
यापरी श्रीभागवतक्षेत्र । पीक पिकलें परम पवित्र ।
तेथें सुखी होती साधक नर । ज्यांसी अत्यादर सर्वभूतीं ॥५८॥
एकादश क्षेत्र नव्हे जाण । हा चित्समुद्र परिपूर्ण ।
येथें जो जैसा होय निमग्न । तो तैसाचि आपण रत्नेंण लाभे ॥५९॥
हा एकादश नव्हे निर्धारीं । जीवगजेंद्राच्या उद्धारीं ।
सवेगवेगें पावला श्रीहरी । ज्ञानचक्र करीं घेऊनी ॥४६०॥
हेही नव्हे एकादशाची थोरी । अहं-हिरण्यकशिपू विदारी ।
तो हा प्रकटला नरहरी । भक्तकैवारी कृपापूर्ण ॥६१॥
गंगा यमुना दोनी साङग । कृष्ण उद्धव उत्तम चांग ।
गुप्त सरस्वती ज्ञानवोघ । त्रिवेणी-प्रयाग एकादश ॥६२॥
तेथ वैराग्य-माघमासीं जाण । श्रद्धाअरुणोदयीं नित्य स्नान ।
करितां होऊनि पावन । कृष्णपदवी पूर्ण पावती ॥६३॥
हेही एकादशाची नव्हे कोटी । कृष्ण उद्धवांची गुह्य गोष्टी ।
हे बहुकल्प कपिलाषष्ठी । पर्वणी गोमटी निजसाधकां ॥६४॥
ते पर्वकाळीं जे निमग्न । ते तत्काळ पावती कल्याण ।
बाधूं न शके जन्ममरण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥६५॥
हा एकादश नव्हे जाण । एकतिसां खणांचें वृंदावन ।
एथ नित्य वसे श्रीकृष्ण । स्वानंदपूर्ण निजसत्ता ॥६६॥
एथ पंध्राशतें श्लोक । तेचि पानें अत्यंत चोख ।
माजीं ज्ञानमंजरीचे घोख । अतिसुरेख शोभती ॥६७॥
तेथ जे घालिती निजजीवन । ते होती परम पावन ।
स्वयें ठाकती कृष्णसदन । ब्रह्म परिपूर्ण स्वानंदें ॥६८॥
जे वंदिती मुळींच्या उदका । जे लाविती मूळमृत्तिका ।
ते वंद्य होती तिहीं लोकां । नित्य निजसखा श्रीकृष्ण जोडे ॥६९॥
जे पठणरुपें जाणा । प्रत्यगावृत्ति प्रदक्षिणा ।
सद्भावें करिती सुजाणा । ते श्रीकृष्णचरणां विनटती ॥४७०॥
ये कथेच्या विचित्र लीला । जे नित्य घालिती रंगमाळा ।
ते नागवती कळिकाळा । सदा त्यांजवळा श्रीकृष्ण ॥७१॥
हें एकादशाचें वृंदावन । जो श्रवणें करी नित्य पूजन ।
त्यासी प्रसन्न होऊनि श्रीकृष्ण । देहाभिमान निर्दळी ॥७२॥
तेथ मननाची पुष्पांजळी । जो अनुदिनीं अर्पी त्रिकाळीं ।
तोही पावे हरिजवळी । निजात्ममेळीं निजनिष्ठा ॥७३॥
हें श्रीभागवत-वृंदावन । मेळवूनि संत सज्जन ।
ये कथेचें करी जो व्याख्यान । तें महापूजन निरपेक्ष ॥७४॥
हें देखूनि महापूजन । संतोषे श्रीजनार्दन ।
श्रोते वक्ते जे सावधान । त्यांसी निजात्मज्ञान स्वयें देत ॥७५॥
श्रवणें पठणें मननें । अर्थावबोधव्याख्यानें ।
एकादशें समान देणें । जाणें तानें त्या नाहीं ॥७६॥
श्रवण मनन नव्हे पठण । तरी एकादशाचें पुस्तक जाण ।
ब्राह्मणासी द्यावें दान । विवेकज्ञान तेणें उपजे ॥७७॥
एकादश द्यावें दान । करावें एकादशाचें पूजन ।
करितां एकादशाचें स्मरण । पाप संपूर्ण निर्दळे ॥७८॥
एकादशसंग्रह जो करी । श्रीकृष्ण तिष्ठे त्याचे घरीं ।
जो एकादशाची श्रद्धा धरी । ज्ञान त्यामाझारीं स्वयें रिघे ॥७९॥
श्लोक श्लोकार्ध पादमात्र । नित्य स्मरे ज्याचें वक्त्र ।तोही होय परम पवित्र । अतिउदार एकादश ॥४८०॥
अवचटें जातां कार्यांतरीं । दृष्टी पदे एकादशावरी ।
तैं पातकां होय रानभरी । आपधाकें दूरी तीं पळती ॥८१॥
तो एकादश ज्याचे करीं । देव वंदिती त्यातें शिरीं ।
तो निजांगें जग उद्धरी । एवढी थोरी एकादशा ॥८२॥
सकळ पुराणांमाझारीं । हा एकादश वनकेसरी ।
भवगजातें विदारी । क्षणामाझारीं श्र्लोकार्धें ॥८३॥
’मामेकमेव शरणं’ । याचि श्लोकाचें करितां पठण ।
मायेचा गळा धरोनि जाण । अपधाकें पूर्ण संसार निमे ॥८४॥
’निरपेक्षं मुनि शांतं’ । हा श्लोक चढे जैं हात ।
तैं सेवकां सेवी श्रीकृष्णनाथ । भवभय तेथ उरे कैंचें ॥८५॥
एकादशाचा एकेक श्लोक । होय भवबंधच्छेदक ।
जेथ वक्ता यदुनायक । तेथ हा विशेख म्हणों नये ॥८६॥
श्रीभागवतामाजीं जाण । एकादश मोक्षाचें स्थान ।
यालागीं श्लोकार्धमात्रें परिपूर्ण । भवबंधन निर्दळी ॥८७॥
श्रीकृष्ण वेदांचें जन्मस्थान । त्याचे मुखींचें हें निरुपण ।
तेथें सकळ वेदार्थ जाण । माहेरा आपण स्वयें येती ॥८८॥
यालागीं एकादशीं वेदार्थ । माहेरीं सुखावले समस्त ।
ते साधकासी परमार्थ । स्वानंद देत संपूर्ण ॥८९॥
मंथोनि वेदशास्त्रार्थ । व्यासें केलें महाभारत ।
त्या भारताचा मथितार्थ । श्रीभागवत-हरिलीला ॥४९०॥
त्या भागवताचा सारांश । तो हा जाण एकादश ।
तेथ वक्ता स्वयें हृषीकेश । परब्रह्मरस प्रबोधी ॥९१॥
भागवतामाजीं एकाद्श । जैसा यतींमाजीं परमहंस ।
का देवांमाजीं जगन्निवास । तैसा एकादश अति वंद्य ॥९२॥
पक्ष्यांमाजीं राजहंस । रसांमाजीं सिद्धरस ।
तैसा भागवतामाजीं एकादश । परम सुरस स्वानंदें ॥९३॥
तीर्थ क्षेत्र वाराणसी । पावनत्वें गंगा जैशी ।
जीवोद्धारीं एकादशी । महिमा तैसी अनिर्वाच्य ॥९४॥
त्या एकादशाची टीका । जनार्दनकृपा करी एका ।
तो एकत्वाच्या निजसुखा । फळे भाविका सद्भावें ॥९५॥
धरोनि बालकाचा हातु । बाप अक्षरें स्वयें लिहिवितु ।
तैसा एकादशाचा अर्थु । बोलविला परमार्थु जनार्दनें ॥९६॥
कैसा चालवावा ग्रंथ । केवीं राखावा पदपदार्थ ।
ये व्युत्पत्तीची नेणें मी मात । बोलवी समर्थ जनार्दन ॥९७॥
जनार्दनें नवल केलें । मज मूर्खाहातीं ज्ञान बोलविलें ।
ग्रंथीं परमार्थरुप आणिलें । वाखाणविलें एकादशा ॥९८॥
एकाद्शाचा पदपदार्थ । शास्त्रवक्त्त्यां अतिगूढार्य ।
तोही वाखाणविला परमार्थ । कृपाळु समर्थ मी जनार्दन ॥९९॥
जनार्दनें ऐसें केलें । माझें मीपण निःशेष नेलें ।
मग परमार्था अर्थविलें । बोलवूनि बोलें निजसत्ता ॥५००॥
खांबसूत्राचीं बाहुलीं । सूत्रधार नाचवी भलीं ।
तेवीं ग्रंथार्थाची बोली । बोलविली श्रीजनार्दनें ॥१॥
अवघा श्रीजनार्दनचि देखा । तोचि आडनांवें जाहला ’एका’ ।
तेणें नांवें ग्रंथ नेटका । अर्थूनि तात्त्विकां तत्त्वार्थ दावी ॥२॥
कवित्वीं घातलें माझें नांव । शेखीं नांवाचा नुरवी ठाव ।
ऐसें जनार्दनवैभव । अतिअभिनव अलोलिक ॥३॥
ग्रंथ देखोनियां सज्ञान । म्हणती ज्ञाता एका जनार्दन ।
जवळीं जाहलिया दर्शन । मूर्ख संपूर्ण मानिती ॥४॥
एका जनार्दनाचा वृत्तांत । एक म्हणती ’भला भक्त ।
एक म्हणती जीवन्मुक्त । प्रपंची निश्चित मानिती एक ॥५॥
अहो हा एका जनार्दन । नाहीं आसन न देखे ध्यान ।
मंत्र मुद्रा माळा जपन । उपासकलक्षण या नाहीं ॥६॥
कोण मंत्र असे यासी । काय उपदेशी शिष्यांसी ।
हें कळों नेदी कोणासी । भुललीं भाविकें त्यासी अतिभावार्थें ॥७॥
नुसत्या हरिनामाचे घोष । लावूनि भुलविले येणें लोक’ ।
ऐसे नाना विकल्प अनेक । जनार्दन देह उपजवी स्वयें ॥८॥
मी जेथ झाडा देऊं जायें । तें बोलणें जनार्दनचि होये ।
युक्तिप्रयुक्तीचें पाहें । मीपण न राहे मजमाजीं ॥९॥
एवं माझें मीपण समूळीं । श्रीजनार्दन स्वयें गिळी ।
आतां माझी हाले जे अंगुळी । ते ते क्रिया चाळी श्रीजनार्दन ॥५१०॥
निमेषोन्मेषांचे संचार । श्वासोच्छवासांचें परिचार ।
सकळ इंद्रियांचा व्यापार । चाळिता साचार श्रीजनार्दन ॥११॥
जेथ मी म्हणों जाये कविता । ते जनार्दनचि होय तत्त्वतां ।
माझें मीपण धरावया पुरता । ठाव रिता नुरेचि ॥१२॥
माझें जें कां मीपण । जनार्दन जाहला आपण ।
एका जनार्दना शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥१३॥
हेही बोल बोलतां जाण । खुणा वारी जनार्दन ।
झाडा सूचितां संपूर्ण । वेगळेंपण अंगीं लागे ॥१४॥
आतां वेगळा अथवा एक । अवघा जनार्दन स्वयें देख ।
तेणें ग्रंथार्थाचे लेख । अत्यंत चोख विस्तारिले ॥१५॥
ग्रंथ देशभाषा व्युत्पत्ती । म्हणोनि नुपेक्षावा पंडितीं ।
अर्थ पहावा यथार्थीं । परमात्मस्थिती निजनिष्ठा ॥१६॥
जरी संस्कृत ग्रंथ पूर्ण । तरी देशभाषाव्याख्यान ।
मा हें आयतें निरुपण । साधक सज्ञान नुपेक्षिती ॥१७॥
जे या ग्रंथा आदर करिती । अथवा जे कां उपेक्षिती ।
केवळ जे कोणी निंदिती । तेही आम्हां ब्रह्ममूर्ति सद्गुरुरुपें ॥१८॥
हेंचि शिकविलें जनार्दनें । सर्व भूतीं मजचि पाहणें ।
प्रकृतिगुणांचीं लक्षणें । सर्वथा आपणें न मानावीं ॥१९॥
शिष्याचे क्षोभ न साहवती । निंदकांची निंदा न जिरे चित्तीं ।
तैं तो कोरडाचि परमार्थीं । क्षोभें निश्चितीं नागविला ॥५२०॥
एवं पराचे प्रकृतिगुण । पाहतां सर्वथा क्षोभे मन ।
ते न पहावे आपण । सर्वभूतीं चैतन्य समत्वें पहावें ॥२१॥
येचि उपदेशीं अत्यादर । जनार्दनें केला थोर ।
यावेगळा भवाब्धिपार । सज्ञान नर पावों न शके ॥२२॥
येणें निर्धारें गुरु तो गुरु । आम्हां शिष्य तोही संवादगुरु ।
निंदक तो परम गुरु । निपराद सद्गुरु जनार्दनकृपा ॥२३॥
जनार्दनकृपा एथें । गुरुवेगळें नुरेचि रितें ।
मीपणासहित सकळ भूतें । गुरुत्वा निश्चितें आणिलीं तेणें ॥२४॥
तेणेंचि हे ग्रंथकथा । सिद्धी पावविली परमार्था ।
माझे गांठीची नव्हे योग्यता । हें जाणितलें श्रोतां ग्रंथारंभीं ॥२५॥
ग्रंथारंभ प्रतिष्ठानीं । तेथ पंचाध्यायी संपादूनी ।
उत्तर ग्रंथाची करणी । आनंदवनीं विस्तारिली ॥२६॥
’अविमुक्त’ ’महाश्मशान’ । ’वाराणसी’ ’आनंदवन’ ।
एकासीचि नांवें जाण । ऐका लक्षण त्याचेंही ॥२७॥
अतिशयें जेथें मुक्ती । अधमोत्तमां एकचि गति ।
पुढती नाहीं पुनरावृत्ती । ’अविमुक्त’ म्हणती या हेतू ॥२८॥
जे श्मशानीं सांडिल्या प्राण । प्राणी पुढें न देखे मसण ।
यालागीं हें ’महाश्मशान’ । अंतीं ब्रह्मज्ञान शिव सांगे ॥२९॥
मर्यादा श्वेत ’वरुणा’ ’अशी’ । मध्यें नांदे पंचक्रोशी ।
रिगम नाहीं पातकांसी । यालागीं ’वाराणसी’ म्हणिपें इतें ॥५३०॥
’वरुणा’ पातकांतें वारी । ’अशी’ महादोष संहारी ।
मध्यें विश्वेश्वराची नगरी । ’वाराणसी’ खरी या हेतु ॥३१॥
जें विश्वश्वराचें क्रीडास्थान । जेथ स्वानंदें शिव क्रीडे आपण ।
यालागीं तें आनंदवन । ज्यालागीं मरण अमर वांछिती ॥३२॥
जेथें जितां सदन्नें भुक्ती । मेल्यामागें अचुक मुक्ती ।
यालागीं ’आनंदवन’ म्हणती । पार्वतीप्रती सदाशिव सांगे ॥३३॥
तया वाराणसी मुक्तिक्षेत्रीं । मणिकर्णिकामहातीरीं ।
पंचमुद्रापीठामाझारीं । एकादशावरी टीका केली ॥३४॥
ऐकतां संतोषले सज्जन । स्वानंदें तुष्टला जनार्दन ।
पंचाध्यायी संपतां जाण । स्वमुखें आपण वरद वदला ॥३५॥
ग्रंथ सिद्धी पावेल यथार्थी । येणें सज्ञानही सुखी होती ।
मुमुक्षु परमार्थ पावती । साधक तरती भवसिंधु ॥३६॥
भाळेभोळे विषयी जन । याचें करितां श्रवण पठण ।
ते हरिभक्त होती जाण । सन्मार्गी पूर्ण बहुत होती ॥३७॥
’हे टीका तरी मराठी । परी ज्ञानदानें होईल लाठी’ ।
ऐसी निजमुखीं बोलोनि गोठी । कृपादृष्टीं पाहिलें ॥३८॥
तेथ म्यां ही केली विनंती । ’जे ये ग्रंथीं अर्थार्थी होती ।
त्यांसी ब्रह्मभावें ब्राह्मणीं भक्ती । नामीं प्रीती अखंड द्यावी ॥३९॥
ते न व्हावे ब्रह्मद्वेषी । निंदा नातळावी त्यांसी ।
समूळ क्षय ब्रह्मद्वेषेंसीं । निंदेपासीं सकळ पापें’ ॥५४०॥
ऐसी ऐकतां विनवण । कृपेनें तुष्टला श्रीजनार्दन ।
जें जें मागितलें तें तें संपूर्ण । वरद आपण स्वयें वदला ॥४१॥
ये ग्रंथीं ज्या अत्यंत भक्ती । निंदाद्वेष न रिघे त्याचे चित्तीं ।
श्रीरामनामीं अतिप्रीती । सुनिश्चितीं वाढेल ॥४२॥
अविद्य सुविद्य व्युत्पत्ती । न करितां, ब्राह्मणजातीं ।
ब्रह्मभावें होईल भक्ती । तेणें ब्रह्मप्राप्ती अचूक ॥४३॥
नामापरता साधकां सद्भावो । नाहीं ब्राह्मणापरता आन देवो ।
तो ये ग्रंथीं भजनभावो । नीच नवा पहा हो वाढेल ॥४४॥
ऐसें देवोनि वरदान । हृदयीं आलिंगी जनार्दन ।
म्हणे ये ग्रंथीं जया भजन । त्याचें भवबंधन मी छेदीं ॥४५॥
हेही अलंकारपदवी । स्वयें जनार्दनचि वदवी ।
एवं कृपा केली जनार्दनदेवीं । हे ठेवाठेवी मी नेणें ॥४६॥
थोर भाग्यें मी पुरता । पूर्ण कृपा केली समस्त श्रोतां ।
समूळ सांभाळिलें ग्रंथार्था । अर्थपरमार्था समसाम्यें ॥४७॥
पुढें या ग्रंथाचें व्याख्यान । जेथ होईल कथाकथन ।
तेथ द्यावें अवधान । हें प्रार्थन दीनाचें ॥४८॥
हे ऐकोनि प्रार्थन । संतोषले श्रोतेसज्जन ।
हे कथा आमुचें निजजीवन । जेथ व्याख्यान तेथ आम्ही ॥४९॥
ऐसे संतुष्टले श्रोतेजन । वरदें तुष्टला श्रीजनार्दन ।
एका जनार्दन शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें जाहला ॥५५०॥
वाराणसी महामुक्तिक्षेत्र । विक्रमशक ’वृष’ संवत्सर ।
शके सोळाशें तीसोत्तर । टीका एकाकार जनार्दनकृपा ॥५१॥
महामंगळ कार्तिकमासीं । शुक्ल पक्ष पौर्णिमेसी ।
सोमवार शिवयोगेंसी । टीका एकादशी समाप्त केली ॥५२॥
स्वदेशींचा शक संवत्सर । दंडकारण्य श्रीरामक्षेत्र ।
प्रतिष्ठान गोदातीर । तेथील उच्चार तो ऐका ॥५३॥
शालिवाहनशकवैभव । संख्या चौदाशें पंचाण्णव ।
’श्रीमुकह’ संवत्सराचें नांव । टीका अपूर्व तैं जाहली ॥५४॥
एवं एकादशाची टीका । जनार्दनकृपा करी एका ।
ते हे उभयदेश आवांका । लिहिला नेटका शकसंवत्सर ॥५५॥
पंध्राशतें श्लोक सुरस । एकतीस अध्याय ज्ञानरहस्य ।
स्वमुखें बोलिला हृषीकेश । एकाकी एकादश दुजेनिवीण ॥५६॥
एकादश म्हणजे एक एक । तेथ दुजेपणाचा न रिघे अंक ।
तेंचि एकादश इंद्रियीं सुख । एकत्वीं अलोलिक निडारलें पूर्ण ॥५७॥
त्या एकाद्शाची टीका । एकरसें करी एका ।
त्या एकत्वाच्या निजमुखा । फळेल साधकां जनार्दनकृपा ॥५८॥
हा ज्ञानग्रंथ चिद्रत्नम । यथार्थ अर्थिला संपूर्ण ।
माझेनि नांवें श्रीजनार्दन । ग्रंथकर्ता आपण स्वयें जाहला ॥५९॥
एका जनार्दना शरण । जनार्दना पढियें एकपण ।
जेवीं कां सूर्याचे किरण । सूर्यतेजें पूर्ण निरसी तम ॥५६०॥
तेवीं श्रीजनार्दन तेजें जाण । प्रकाशलें एकपण ।
तेणें प्रकाशें ग्रंथ संपूर्ण । जनार्दनार्पण एकपणेंसीं ॥६१॥
’जन जनार्दन एक’। जाणे तो सुटला निःशेख ।
हेंचि नेणोनियां लोक । गुंतले अनेक निजात्मभ्रमें ॥५६२॥
मजकूर स्रोत: मराठी विकिस्रोत
