महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परंपरेत आषाढी एकादशी हे अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. लाखो वारकरी “ज्ञानोबा माऊली तुकाराम”चा जयघोष करत पायी चालत पंढरपूरमध्ये श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी येतात. हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून श्रद्धा, समता, सेवा, प्रेम आणि भक्ती यांचा महासंगम आहे. आषाढी एकादशी ही फक्त एक धार्मिक तिथी नाही; ती महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा, संतपरंपरेचा आणि वारकरी संप्रदायाच्या अखंड भक्तीचा उत्सव आहे. जगभरातील मराठी भक्तांसाठी हा दिवस विठ्ठलनामात रंगून जाण्याचा, संतांचे विचार आचरणात आणण्याचा आणि अंतर्मन शुद्ध करण्याचा दिवस आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी अध्यात्म ज्ञानेश्वरीच्या रूपात सर्वसामान्यांच्या भाषेत आणले. माझा मराठीची बोलू कौतुके। परि अमृतातेहि पैजासी जिंके। संत तुकाराम महाराजांनी अभंगांच्या माध्यमातून समाजाला सत्य, प्रेम, प्रामाणिकपणा आणि ईश्वरभक्तीचा मार्ग दाखवला. ऐका व्रताचे महिमान । नेमे आचरती जन । गाती ऐकती हरिकिर्तन । ते समान विष्णुसी ॥२ संत नामदेव महाराजांनी विठ्ठलाशी असलेले सख्यभावाचे नाते जगासमोर ठेवले. द्वादशी साधन कोटीकुळे उध्दरती । नामा म्हणे केशव ठाव देईल वैंकुठी ॥ संत चोखामेळा, संत जनाबाई, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत नरहरी सोनार यांसारख्या संतांनी भक्तीमध्ये कोणताही जातिभेद नसतो, हा संदेश कृतीतून दिला. आजही वारी म्हणजे या संतविचारांचा चालता-बोलता वारसा आहे. संतांनी ईश्वरप्राप्तीसाठी कठीण यज्ञयाग किंवा तपश्चर्या न सांगता, नामस्मरण आणि कीर्तनाच्या माध्यमातून सर्वसामान्यांसाठी देवाचा मार्ग खुला केला. आपल्या शरीरात १० इंद्रिये (५ ज्ञानेंद्रिये + ५ कर्मेद्रिये) आणि ११ वे 'मन' असते. एकादशीच्या दिवशी या ११ ही गोष्टींना वाईट विचारांपासून आणि वासनांपासून दूर ठेवून देवाच्या चरणी स्थिर करणे, म्हणजेच खरी 'एकादशी'. हिंदू पंचांगानुसार आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशी ही आषाढी एकादशी किंवा देवशयनी एकादशी म्हणून ओळखली जाते. वैष्णव परंपरेनुसार या दिवशी भगवान श्रीविष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात, अशी श्रद्धा आहे. याच दिवसापासून चातुर्मासाची सुरुवात होते. पुढील चार महिन्यांत साधना, व्रत, जप, दान, सत्संग आणि आध्यात्मिक चिंतनाला विशेष महत्त्व दिले जाते. आषाढी एकादशीची परंपरा अत्यंत प्राचीन आहे. पद्मपुराण, स्कंदपुराण आणि भविष्योत्तर पुराण यांसारख्या धार्मिक ग्रंथांमध्ये एकादशीचे महत्त्व वर्णन केलेले आढळते. वैष्णव संप्रदायात एकादशीला मन, शरीर आणि आत्म्याच्या शुद्धीचा दिवस मानले जाते. आषाढी एकादशी आपल्याला केवळ उपवास करण्याची शिकवण देत नाही, तर मनातील अहंकार, मत्सर, लोभ आणि क्रोध यांचा त्याग करून प्रेम, करुणा आणि भक्ती स्वीकारण्याची प्रेरणा देते. महाराष्ट्रात या दिवसाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले ते वारकरी संप्रदायामुळे. संत ज्ञानेश्वर महाराज, संत नामदेव महाराज, संत एकनाथ महाराज, संत तुकाराम महाराज आणि इतर संतांनी विठ्ठलभक्तीचा संदेश सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवला. त्यांनी सांगितलेली भक्ती ही कर्मकांडापेक्षा प्रेम, समता, नामस्मरण आणि सदाचार यांवर आधारलेली होती. काळाच्या ओघात त्यांच्या पादुकांच्या पालख्या, दिंड्या आणि हरिनामाचा गजर यांमधून वारीची परंपरा अधिक दृढ झाली. आज ही परंपरा शेकडो वर्षांनंतरही तितक्याच भक्तिभावाने सुरू आहे. आषाढी वारी ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचा जिवंत भाग आहे. दरवर्षी आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आणि देहूहून संत तुकाराम महाराजांची पालखी हजारो वारकऱ्यांसह पंढरपूरकडे प्रस्थान करते. या प्रवासात वारकरी टाळ, मृदंग, वीणा, हरिपाठ, अभंग आणि नामस्मरण करत चालतात. प्रत्येक दिंडीत शिस्त, सेवाभाव, परस्पर सहकार्य आणि समानतेची भावना दिसून येते. कोण मोठा आणि कोण लहान असा भेद येथे राहत नाही; सर्वजण “विठ्ठलाचे वारकरी” म्हणून एकत्र चालतात. काळ बदलला तरी वारीचा उत्साह तसूभरही कमी झालेला नाही. आजची युवा पिढीही सोशल मीडिया आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून या परंपरेशी जोडली जात आहे. वाकीभ (Vakibh) सारख्या प्लॅटफॉर्मच्या माध्यमातून आपल्या महाराष्ट्राची ही समृद्ध संस्कृती जगभरातील मराठी माणसांपर्यंत पोहोचवण्याचा आमचा प्रयत्न आहे. या पावन प्रसंगी विठुरायाच्या चरणी एवढीच प्रार्थना की, सर्वांना उदंड आयुष्य, उत्तम आरोग्य आणि सुख-समृद्धी लाभो. शेतकरी राजा सुखी राहो आणि आपल्या महाराष्ट्रावर श्री विठ्ठलाची कृपा अशीच कायम राहो! वाकीभ (Vakibh) च्या सर्व वाचक, सदस्य आणि भाविकांना आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा ! ॥ श्री ज्ञानोबा तुकाराम ॥